Israeli

Kwa bibilia, tazama Israeli ya Kale.

Israeli מדינת ישראל (Kiebrania) دَوْلَةْ إِسְרَائِيل (Kiarabu)
Bendera Nembo
Wimbo wa taifa: "Hatikvah"
Mji mkuu na mkubwa	Jerusalem
Lugha rasmi	Kiebrania
Kabila (2025)	73.5% Wayahudi 21.1% Waarabu 5.4% Wengine
Serikali	Jamhuri yenye serikali ya kibunge
• Rais	Isaac Herzog
• Waziri Mkuu	Benjamin Netanyahu
Uhuru kutoka Uingereza
• Uhuru	14 Mei 1948
Eneo
• Jumla	km2 20,770
• Maji (asilimia)	2.71%
Idadi ya watu
• Kadirio la 2025	▲ 10,009,800
• Msongamano	454/km2
PLT (PPP)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $565.878 bilioni (ya 47)
• Kwa kila mtu	▲ $55,847
PLT (Kawaida)	Kadirio la 2025
• Jumla	▲ $550.905 bilioni
• Kwa kila mtu	▲ $54,370
HDI (2022)	0.915 -juu
Sarafu	Shekel Mpya ya Israeli (₪) ILS
Majira ya saa	UTC+2 (IST)
Upande wa magari	Kulia
Msimbo wa simu	+972
Jina la kikoa	.il
Tanbihi: Eneo jumla la Israeli pamoja na Golan Heights na Jerusalem ya Mashariki ni 22,072 km²

Israeli , rasmi Dola la Israeli (kwa Kiebrania: מדינת ישראל - Medinat Yisra'el; kwa Kiarabu: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل - Dawlat Isrā'īl) ni nchi iliyoko Magharibi mwa Asia. Iko katika eneo la Kusini mwa Mashariki ya Kati; na inapakana na Lebanoni na Syria upande wa kaskazini, Ukingo wa Magharibi na Jordan upande wa mashariki, Ukanda wa Gaza na Misri upande wa kusini-magharibi, na Bahari ya Mediterania upande wa magharibi. Israeli pia ina pwani ndogo kwenye Bahari ya Shamu kwenye ncha yake ya kusini kabisa, na sehemu ya Bahari ya Chumvi inapatikana katika mipaka yake ya mashariki. Mji wake mkuu ni Yerusalemu, wakati Tel Aviv ni eneo kubwa la mijini na kituo cha kiuchumi cha nchi hiyo.

Israeli ina idadi ya wakazi takriban milioni 10, na hivyo kuwa moja ya nchi zenye msongamano mkubwa wa watu katika eneo hilo. Nchi hii inajulikana kwa kuwa na makabila na dini mbalimbali, wakiwemo Wayahudi, Waarabu (Waislamu na Wakristo), Wadruzi, na makundi mengine ya wachache. Kiebrania ni lugha rasmi, huku Kiarabu kikiwa na hadhi maalum. Mfumo wa kisiasa wa Israeli ni demokrasia ya kibunge, ambapo Knesset ndiyo chombo cha kutunga sheria na Waziri Mkuu ndiye mkuu wa serikali.

Kiuchumi, Israeli inachukuliwa kuwa nchi iliyostawi sana, ikiwa na msisitizo mkubwa katika teknolojia, uvumbuzi, na ujasiriamali. Ina sekta imara ya teknolojia ya juu, mara nyingi ikiitwa "Taifa la Uanzishaji" (Start-Up Nation), na inajulikana kwa maendeleo katika nyanja kama vile usalama wa mtandao, tiba, na kilimo. Licha ya migogoro ya kikanda na changamoto za kisiasa, Israeli inaendelea kuwa na Kielelezo cha Maendeleo ya Binadamu cha juu na uhusiano thabiti na mataifa mengi yenye nguvu duniani.

Historia

Historia ya Israeli inaenea kwa maelfu ya miaka hadi Mashariki ya Kati ya kale, ambako makabila ya awali ya Kisemiti yaliishi katika eneo lililojulikana kama Kanaani. Kufikia milenia ya 1 kabla ya Kristo, Waisraeli, walioshika imani ya Mungu mmoja iliyokuja kuwa msingi wa Uyahudi, walikuwa tayari wameanzisha ufalme wa Israeli uliogawanyika mapema. Falme mbili za Israeli na Yuda zilikuza mifumo ya kiutawala na mila za kidini zilizo tofauti. Hata hivyo, uhuru wao ulikabiliwa mara kwa mara na mashinikizo kutoka kwa himaya zenye nguvu. Ufalme wa kaskazini wa Israeli ulianguka mikononi mwa Waashuru katika karne ya 8 KK, huku Ufalme wa kusini wa Yuda ukishindwa na Wababeli katika karne ya 6 KK, tukio lililoambatana na uharibifu wa Yerusalemu na Hekalu la Kwanza pamoja na uhamisho wa sehemu kubwa ya wakazi.

Baada ya kipindi cha uhamisho, baadhi ya Wayahudi walirejea chini ya utawala wa Waajemi na kujenga upya Hekalu huko Yerusalemu. Baadaye, eneo hilo liliathiriwa na utamaduni wa Kiyunani kufuatia ushindi wa Aleksanda Mkuu, na hatimaye likaangukia chini ya utawala wa Warumi. Mivutano kati ya Wayahudi na Warumi ilisababisha maasi kadhaa, yaliyofikia kilele kwa kuharibiwa kwa Hekalu la Pili mwaka 70 BK na kuanza kwa mtawanyiko mkubwa wa Wayahudi duniani. Kwa karne nyingi zilizofuata, eneo hilo lilitawaliwa na dola na falme mbalimbali, zikiwemo Dola la Bizanti, makhalifa wa Kiislamu, falme za Vita vya Msalaba, na baadaye Dola la Osmani, lililodhibiti eneo hilo kuanzia mapema karne ya 16 hadi mwisho wa Vita vya Kwanza vya Dunia.

Katika enzi ya kisasa, kudhoofika kwa Dola la Osmani kulifungua njia kwa kuibuka kwa harakati za utaifa. Mwishoni mwa karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20, harakati ya Uzayuni ilijitokeza, ikihamasisha kurejeshwa kwa makazi ya Wayahudi katika eneo hilo. Baada ya Vita vya Kwanza vya Dunia, Uingereza ilichukua udhibiti wa eneo hilo chini ya mfumo wa mamlaka ya udhamini, ambapo mvutano kati ya Wayahudi na Waarabu uliongezeka. Mwaka 1948, taifa la Israeli lilitangazwa rasmi, hatua iliyosababisha vita na nchi jirani za Kiarabu pamoja na kuhama kwa idadi kubwa ya Wapalestina. Tangu hapo, Israeli imeendelea kujijenga kama taifa la kisasa huku ikibaki kitovu cha migogoro ya kikanda na juhudi endelevu za kuleta amani.

Demografia

Dini

Msikiti wa Al Aqsa , Israel

Takriban 73.5% za wakazi ni Wayahudi ambao wengi wao wanafuata dini ya Uyahudi, na 21.1 % ni Waarabu ambao wengi ni Waislamu (18% za raia wote) lakini pia Wakristo (1.9% za raia wote: kati ya Wakristo hao karibu 80% ni Waarabu). Wahamiaji wengi wasiopata uraia (5.4%) ni Wakristo.

Lugha

Lugha rasmi ni Kiebrania, huku Kiarabu kikiwa na hadhi ya pekee. Lugha nyingine zinazotumika sana nyumbani ni Kirusi, Kifaransa na Kiamhari, mbali ya Kiingereza.

Uchumi

Uchumi wa Israeli umeendelea sana na una teknolojia ya hali ya juu, ukijulikana kwa msisitizo mkubwa kwenye ubunifu, viwanda vya teknolojia, na biashara ya kimataifa. Tangu kuanzishwa kwake mwaka 1948, Israeli imebadilika kutoka jamii ya kilimo kuwa uchumi wa kisasa unaosukumwa na teknolojia, huduma, na viwanda. Sekta muhimu ni pamoja na teknolojia ya taarifa, usalama wa mtandao, dawa, na vifaa vya ulinzi. Nchi pia ina mauzo makubwa ya kilimo ingawa ardhi inayofaa kilimo ni chache, kwa kutumia mbinu za kisasa za umwagiliaji na bioteknolojia kudumisha tija.

Israeli mara nyingi huitwa Nchi ya Start-Up kutokana na mfumo wake wa nguvu wa ujasiriamali na uwekaji mkubwa wa mitaji ya hatari (venture capital) kwenye start-ups. Vituo vikuu vya teknolojia, kama Tel Aviv na Haifa, vimekuwa vituo vya maendeleo ya programu, usalama wa mtandao, na teknolojia ya matibabu. Serikali inasaidia ubunifu kwa kutoa motisha za utafiti na maendeleo, huku ushirikiano wa kimataifa na mauzo ya bidhaa za teknolojia ya juu ukichangia kwa kiasi kikubwa kwenye Pato la Taifa (GDP).

Biashara ni sehemu muhimu ya uchumi wa Israeli, huku Marekani, Umoja wa Ulaya, na China zikiwa miongoni mwa washirika wake wakubwa wa kibiashara. Israeli inasafirisha bidhaa kama vile vifaa vya kielektroniki, kemikali, na mashine, huku ikiinua malighafi na nishati. Utalii na huduma pia ni sehemu muhimu, zikileta mapato makubwa ya kigeni. Licha ya changamoto kama ukosefu wa utulivu wa kikanda na utegemezi wa uagizaji wa nishati, Israeli inaendelea kuwa na uchumi thabiti wenye ubunifu mkubwa na nguvu kazi yenye ujuzi.

Tazama pia

• Israeli ya Kale
• Mapambano kati ya Israeli na Palestina
• Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

• (Kiingereza) (Kiarabu) na (Kiebrania) Tovuti ya serikali
• Israel blog Ilihifadhiwa 3 Novemba 2009 kwenye Wayback Machine.

Makala hii kuhusu maeneo ya Asia bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Israeli kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari.