Pergi ke kandungan
Cari

Pulau Pinang

Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Pulau Pinang
ڤولاو ڤينڠ
Negeri
Negeri Pulau Pinang
Transkripsi lain
 • Cina槟城 (Ringkas)
檳城 (Tradisional)
Bīn chéng (Pinyin)
 • Hokkien庇能
Pī-néeng (Tâi-lô)
Pī-néⁿ (Pe̍͘h-ōa-jī)
 • Tamilபினாங்கு
Piṉāṅku (Transliterasi)
 • Thaiปีนัง
Pi-nang
Nickname: 
Pulau Mutiara
Motto: 
Bersatu dan Setia
Anthem: Untuk Negeri Kita
   Pulau Pinang di    Malaysia
Koordinat: 05°24′52″U 100°19′45″T / 5.41444°U 100.32917°T / 5.41444; 100.32917
NegaraMalaysia
Negeri-Negeri Selat1 April 1867 – 1 April 1946
Pendudukan Jepun19 Disember 1941 – 3 September 1945
Malayan Union1 April 1946
Persekutuan Tanah Melayu31 Ogos 1957
Pemasyhuran Malaysia16 September 1963
Diasaskan oleh Syarikat Hindia Timur British11 Ogos 1786
Ibu negeriGeorge Town, Pulau Pinang
Bandar terbesarSeberang Perai
Kerajaan
 • TypeSistem berparlimen
 • BodyDewan Undangan Negeri Pulau Pinang
 • Yang di-Pertua NegeriRamli Ngah Talib
 • Ketua MenteriChow Kon Yeow (PH–DAP)
Keluasan
 • Jumlah
1,049 km2 (405 batu persegi)
Penduduk
 (2020)
 • Jumlah
1,740,405
 • Kepadatan1,659/km2 (4,300/batu persegi)
Agama (2020)
 • Islam45.5%
 • Buddha37.6%
 • Hindu8.4%
 • Kristian4.3%
 • Agama lain2.4%
 • Tiada agama1.7%
Kumpulan etnik (2020)
 • Cina41.3%
 • Bumiputera41.1% (40.7% Melayu, 0.5% Orang Asli)
 • India8.9%
 • Lain-lain0.6%
 • Bukan Warganegara8.1%
Zon waktuUTC+08:00 (WPM)
Poskod
10xxx–11xxx (George Town)
12xxx–14xxx (Seberang Perai)
Kod panggilan04
ISO 3166 codeMY-07
Huruf pertama plat kenderaanP
Indeks Pembangunan Manusia▲0.839 (2023, sangat tinggi)
Tapak sesawangwww.penang.gov.my

Pulau Pinang (Jawi: ڤولاو ڤينڠ), juga dikenali sebagai Penang (bahasa Inggeris: Penang), ialah sebuah negeri di Malaysia yang terletak di pantai barat laut Semenanjung Malaysia. Negeri ini terdiri daripada dua bahagian yang dipisahkan oleh Selat Pulau Pinang, iaitu Pulau Pinang yang menempatkan ibu negeri, George Town, dan Seberang Perai di tanah besar. Seberang Perai bersempadan dengan Kedah di utara dan timur serta Perak di selatan. Kedua-dua bahagian negeri dihubungkan melalui perkhidmatan feri, Jambatan Pulau Pinang dan Jambatan Sultan Abdul Halim Muadzam Shah.

Dengan keluasan kira-kira 1,049 km2 (405 bt2), Pulau Pinang merupakan negeri kedua terkecil di Malaysia selepas Perlis. Berdasarkan Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020, negeri ini mempunyai 1,740,405 orang penduduk. Penduduk Pulau Pinang terdiri daripada masyarakat berbilang etnik dan agama, dengan kaum Cina, Melayu dan India sebagai kumpulan utama.

Francis Light mengambil alih Pulau Pinang bagi pihak Syarikat Hindia Timur Inggeris pada tahun 1786, manakala Seberang Perai diperoleh secara berperingkat mulai tahun 1800. Pulau Pinang kemudiannya menjadi sebahagian daripada Negeri-Negeri Selat bersama-sama Melaka dan Singapura. Semasa Perang Dunia Kedua, negeri ini diduduki oleh Jepun sebelum dikembalikan kepada pemerintahan British pada tahun 1945. Pulau Pinang menyertai Persekutuan Tanah Melayu pada tahun 1948 dan menjadi sebahagian daripada negara yang mencapai kemerdekaan pada tahun 1957 serta Malaysia pada tahun 1963.

Ekonomi Pulau Pinang pada asalnya berasaskan perdagangan entrepôt dan kegiatan pelabuhan bebas. Selepas status pelabuhan bebas George Town dimansuhkan pada tahun 1969, kerajaan negeri menggalakkan pembangunan sektor perindustrian, terutamanya melalui penubuhan Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas pada tahun 1972. Ekonomi negeri kini merangkumi sektor pembuatan, perkhidmatan, perdagangan dan pelancongan. Pada tahun 2008, pusat bersejarah George Town bersama-sama Melaka diiktiraf sebagai Tapak Warisan Dunia oleh UNESCO.

Pulau Pinang merupakan salah satu pusat ekonomi dan teknologi utama Malaysia, khususnya dalam industri elektrik dan elektronik. Negeri ini mempunyai sistem pentadbiran yang merangkumi kawasan pulau dan Seberang Perai serta mempunyai kepelbagaian budaya, warisan seni bina, makanan dan jaringan pengangkutan yang menghubungkan kedua-dua bahagian negeri.

Etimologi

Nama Pulau Pinang berasal daripada pokok pinang (Areca catechu) yang pernah banyak tumbuh di pulau tersebut. Pulau Pinang turut dikenali dengan gelaran "Pulau Mutiara".

Di sepanjang aliran sejarahnya, Pulau Pinang dikenali dengan nama-nama berbeza oleh para pelaut dari pelbagai kawasan. Orang tempatan menamakannya Pulo Ka Satu kerana pulau tersebut merupakan pulau terbesar di sepanjang laluan pelayaran antara Lingga dan Kedah. [1] Orang Siam yang pernah mempunyai pengaruh politik terhadap Kedah memanggilnya Ko Mak (Bahasa Thai: เกาะหมาก).[2]

Beberapa catatan pelayar asing turut menyebut kewujudan pokok pinang yang banyak tumbuh di pulau tersebut. Pada abad ke-15, Laksamana Cheng Ho dari Dinasti Ming merujuk kepada pulau ini sebagai Bīngláng Yǔ (Cina tradisional: 檳榔嶼; Cina ringkas: 槟榔屿; Pe̍h-ōe-jī: Pin-nn̂g-sū; secara harfiahnya "Pulau Pinang") dalam carta pandu arah beliau.[3] Dalam buku yang bertajuk Declaraçam de Malaca ("Description of Malacca" atau "Penerangan Melaka"), ahli kartografi Portugis Manuel Godinho de Erédia menamakannya Pulo Pinaom.[4]

Sejarah

Sejarah awal

Pemerintahan bersejarah
Syarikat Hindia Timur Inggeris 1786–1858

Raj British 1858–1867
Negeri-Negeri Selat 1826–1941; 1945–1946
Empayar Jepun 1941–1945
Malayan Union 1946–1948
Persekutuan Tanah Melayu 1948–1963

Malaysia 1963–kini

Penyelidikan arkeologi menemukan rangka manusia dan artifak Neolitik seperti tembikar, kulit siput, dan alat batu di Guar Kepah, Seberang Perai, termasuk rangka yang digelar "Perempuan Pulau Pinang", berusia kira-kira 5,000 hingga 6,000 tahun.[5][6][7]

Penemuan inskripsi dalam bahasa Pali pada batu megalit di Cherok Tok Kun, Bukit Mertajam, menunjukkan hubungan kawasan tersebut dengan kebudayaan Hindu-Buddha yang berkembang di wilayah utara Semenanjung Tanah Melayu sekitar abad ke-6.[8] Menjelang abad ke-18, Pulau Pinang dan kawasan Seberang Perai merupakan sebahagian daripada wilayah Kesultanan Kedah. Pada masa yang sama, Kedah mempunyai hubungan politik dengan Siam yang berubah mengikut perkembangan politik serantau.[9]

Penubuhan dan pemerintahan British

Perkembangan sempadan wilayah Pulau Pinang (warna kuning) dari 1786 hingga 1874.[10]
Patung Francis Light di George Town
Patung Kapten Francis Light di George Town yang memperingati pengasasan penempatan British di Pulau Pinang pada tahun 1786.

Pada tahun 1786, Francis Light memperoleh Pulau Pinang daripada Sultan Abdullah Mukarram Shah, Sultan Kedah, bagi pihak Syarikat Hindia Timur Inggeris (SHTI). Light menjanjikan perlindungan ketenteraan British kepada Kedah, walaupun beliau tidak mendapat kuasa daripada SHTI untuk membuat komitmen tersebut.[11]

Apabila SHTI enggan menunaikan janji tersebut semasa Kedah diserang Siam, Sultan cuba mengambil semula pulau itu pada tahun 1790, namun gagal. Sebagai kompromi, SHTI bersetuju membayar 6,000 dolar Sepanyol setahun kepada Kedah. Jumlah itu dinaikkan kepada 10,000 dolar apabila Seberang Perai (kemudian dikenali sebagai Province Wellesley) diserahkan kepada SHTI pada tahun 1800.[12]

Pada 11 Ogos 1786, Light menamakan pulau itu sebagai “Prince of Wales Island” dan penempatan di Tanjung Penaga dinamakan George Town sempena Raja George III. Pulau ini kemudiannya berkembang menjadi sebuah pelabuhan bebas utama di Selat Melaka.

Pulau Pinang dimasukkan ke dalam Negeri-Negeri Selat bersama Melaka dan Singapura pada tahun 1826, di bawah pentadbiran British di India British. Ia menjadi tanah jajahan Mahkota British yang berasingan pada tahun 1867, menjadikan George Town sebagai ibu negeri. Sepanjang abad ke-19, perkembangan perdagangan dan kegiatan pelabuhan mendorong pertumbuhan George Town serta penghijrahan penduduk dari China, India dan kawasan lain.

Perang dunia dan pendudukan Jepun

Anggota Tentera Laut Diraja British berarak di George Town pada tahun 1945
Anggota Tentera Laut Diraja British di George Town selepas Operasi Jurist pada tahun 1945.

Pulau Pinang muncul daripada Perang Dunia Pertama dengan kerosakan yang kecil, kecuali Pertempuran Pulau Pinang di mana kapal penjelajah Imperial German Navy SMS Emden menenggelamkan dua kapal perang Bersekutu di perairan George Town.[13]

Sepanjang zaman antara perang, pihak British menyedari keperluan untuk memperkukuh angkatan tentera mereka di utara Tanah Melayu. Namun begitu, sikap lalai dan kekurangan sumber menyebabkan tentera British tidak bersedia untuk menghadapi pencerobohan Jepun pada permulaan Perang Pasifik. Meskipun Pulau Pinang diisytiharkan sebagai kubu pertahanan, Pulau Pinang jatuh tanpa tentangan kepada Tentera Darat Imperial Jepun pada 19 Disember 1941 selepas serangan udara harian.[14]

Pihak British secara rahsia memindahkan penduduk Eropah dari Pulau Pinang; sejarawan Raymond Callahan berpendapat bahawa "keruntuhan moral pemerintahan British di Asia Tenggara tidak berlaku di Singapura, tetapi di Pulau Pinang".[15][16]

Pulau Pinang kemudiannya dinamakan semula sebagai Tojo-to bersempena Perdana Menteri Hideki Tojo.[17] Polis tentera Jepun mengenakan kawalan dengan membunuh orang Cina tempatan di bawah dasar Sook Ching, manakala wanita pula dipaksa menjadi hamba seks dalam sistem "wanita penghibur".[18]

Dermaga Swettenham ditukar menjadi pangkalan kapal selam utama oleh Kuasa Paksi.[19][20][21]

Antara tahun 1944 dan 1945, pesawat pengebom Bersekutu dari India menyerang bangunan pentadbiran dan ketenteraan di George Town, yang menyebabkan beberapa bangunan kolonial rosak atau musnah.[22][23] Selat Pulau Pinang dipasang periuk api untuk mengehadkan pergerakan kapal Jepun.[24]

Berikutan penyerahan Jepun, George Town menjadi penempatan pertama di Tanah Melayu yang dibebaskan oleh marin British melalui Operasi Jurist pada 3 September 1945.[25]

Tahun-tahun pascaperang

Pulau Pinang diletakkan di bawah Pentadbiran Tentera British (Tanah Melayu) sehingga 1946, selepas itu Negeri-Negeri Selat dimansuhkan. Pihak British berusaha untuk menyatukan entiti politik dalam Tanah Melayu British, termasuk Jajahan Mahkota Pulau Pinang, di bawah satu pentadbiran tunggal yang dikenali sebagai Kesatuan Malaya.

Pada mulanya, hasrat untuk menggabungkan Pulau Pinang ke dalam kawasan majoriti Melayu yang luas tidak mendapat sambutan daripada penduduk Pulau Pinang.[26] Jawatankuasa Pemisahan Pulau Pinang ditubuhkan pada tahun 1948 kerana kebimbangan ekonomi dan etnik, namun percubaan mereka untuk menghalang penyatuan Pulau Pinang dengan Tanah Melayu gagal kerana tidak mendapat sokongan British.[27][28][29]

Bagi meredakan kebimbangan para penyokong pemisahan, kerajaan British menjamin status pelabuhan bebas George Town dan memperkenalkan semula pilihan raya majlis perbandaran pada tahun 1951.[29] George Town menjadi majlis perbandaran penuh pilihan raya pertama di Tanah Melayu menjelang 1956 dan dianugerahkan status bandar raya oleh Ratu Elizabeth II pada tahun berikutnya. Ini menjadikan George Town sebagai bandar raya pertama dalam Persekutuan Tanah Melayu, dan seterusnya, Malaysia.[30]

Era pascakemerdekaan

Pemansuhan status pelabuhan bebas George Town oleh Kerajaan Persekutuan pada tahun 1969 menyebabkan kemerosotan perdagangan maritim serta meningkatkan kadar pengangguran dan penghijrahan modal insan.[31][32][33]

Bagi memulihkan ekonomi, Ketua Menteri Lim Chong Eu menubuhkan Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas pada tahun 1972. Perkembangan sektor perindustrian menyumbang kepada pemulihan dan pertumbuhan ekonomi Pulau Pinang sehingga lewat 1990-an.[34][35]

Semasa pentadbiran Lim, Jambatan Pulau Pinang, iaitu hubungan jalan raya tetap pertama antara bahagian pulau dengan tanah besar, dibuka pada tahun 1985.[36]

Menurut Ooi dan Goh, tumpuan pembangunan persekutuan ke arah Kuala Lumpur turut menyumbang kepada kehilangan daya saing ekonomi Pulau Pinang.[31][37] Pemansuhan Akta Kawalan Sewa pada tahun 2001 mempercepat perubahan guna bangunan dan perpindahan sebahagian penduduk dari pusat bersejarah George Town.[38]

Usaha pemuliharaan warisan akhirnya membawa kepada pengiktirafan George Town sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO pada tahun 2008. [39]

Skyline of George Town, Penang at night Nov2024-29-17.jpg
Pemandangan langit malam George Town

Geografi

Pandangan udara George Town dan Butterworth yang dipisahkan oleh Selat Pulau Pinang
George Town dan Butterworth dipisahkan oleh Selat Pulau Pinang.

Negeri ini meliputi keluasan kira-kira keluasan 1,049 km2 (405 bt2), dan terletak di pantai barat laut Semenanjung Malaysia, menghadap Selat Melaka.

Negeri ini terdiri daripada dua bahagian utama yang dipisahkan oleh Selat Pulau Pinang, iaitu bahagian pulau dan Seberang Perai di tanah besar. Selat tersebut mempunyai kelebaran kira-kira 3 km (1.9 bt) pada bahagian tersempit dan 13 km (8.1 bt) pada bahagian terluas.[40][41]

Bahagian pulau mempunyai keluasan kira-kira 295 km2 (114 bt2), manakala Seberang Perai meliputi kawasan tanah besar negeri ini. Seberang Perai bersempadan dengan Kedah di utara dan timur serta Perak di selatan.[42][43]

Dari segi pentadbiran tempatan, kawasan di bahagian pulau terletak di bawah bidang kuasa Majlis Bandaraya Pulau Pinang. Kawasan ini turut merangkumi beberapa pulau kecil di sekitarnya, termasuk Pulau Jerejak, Pulau Betong, Pulau Kendi dan Pulau Rimau.[44] Seberang Perai merangkumi bahagian tanah besar Pulau Pinang.[45]

Bentuk muka bumi

Kawasan penambakan Pulau Andaman di pesisir timur laut Pulau Pinang
Kawasan penambakan Pulau Andaman pada tahun 2024.

[46]

Bahagian pulau mempunyai bentuk muka bumi yang berbukit di kawasan pedalaman, manakala dataran pantainya secara umumnya sempit. Kawasan tanah pamah yang lebih luas terletak di bahagian timur laut pulau.[47] George Town berkembang daripada sebuah penempatan di hujung timur laut pulau kepada kawasan bandar yang meluas ke bahagian lain di pulau tersebut. Kawasan pantai barat secara relatifnya mempunyai tahap pembangunan bandar yang lebih rendah berbanding pantai timur.[48]

Kawasan perbukitan mendominasi bahagian tengah pulau. Titik tertinggi negeri ini ialah Bukit Bendera, dengan ketinggian 833 m (2,733 ka) dari aras laut. Sebaliknya, Seberang Perai mempunyai bentuk muka bumi yang kebanyakannya rata, kecuali kawasan berbukit di sepanjang sempadan timur dengan Kedah.[49]

Beberapa projek penambakan tanah telah dilaksanakan di sepanjang pantai timur pulau bagi menyediakan kawasan baharu untuk pembangunan bandar.[50]

Pada tahun 2023, kerja awal projek penambakan Pulau Silikon dimulakan di perairan selatan Pulau Pinang. Pulau buatan yang dicadangkan seluas kira-kira 920 he (2,300 ekar) itu merupakan sebahagian daripada rancangan pembangunan kawasan perindustrian dan teknologi.[51]

Kerja penambakan turut dijalankan di pesisir Persiaran Gurney bagi pembangunan Teluk Gurney, sebuah taman awam dan kawasan rekreasi tepi laut.[52]

Antara sungai utama di Pulau Pinang ialah Sungai Pinang, Sungai Perai, Sungai Muda dan Sungai Kerian. Sungai Muda membentuk sebahagian sempadan utara antara Seberang Perai dengan Kedah, manakala Sungai Kerian membentuk sebahagian sempadan selatan negeri dengan Perak.[53]

Iklim

Pulau Pinang mempunyai iklim hutan hujan tropika (Af) menurut Pengelasan iklim Köppen. Suhu di negeri ini secara umumnya kekal tinggi sepanjang tahun dengan variasi bermusim yang kecil.[54]

Seperti kawasan lain di pantai barat Semenanjung Malaysia, Pulau Pinang kadangkala terjejas oleh jerebu Asia Tenggara akibat pencemaran udara rentas sempadan.[55]

Sebuah pejabat meteorologi yang dikendalikan oleh Jabatan Meteorologi Malaysia terletak di Bayan Lepas.[56]

Data iklim untuk Pulau Pinang (Pangkalan Udara Butterworth TUDM) (normal 2007–2020, ekstrem 2015–2022)
Bulan Jan Feb Mac Apr Mei Jun Jul Ogo Sep Okt Nov Dis Tahun
Rekod tinggi suhu, °C (°F) 35.9
(96.6)		 37.0
(98.6)		 36.6
(97.9)		 35.0
(95.0)		 34.0
(93.2)		 34.8
(94.6)		 34.4
(93.9)		 34.0
(93.2)		 34.0
(93.2)		 34.3
(93.7)		 33.9
(93.0)		 36.4
(97.5)		 37.0
(98.6)
Purata maksimum suhu harian, °C (°F) 31.6
(88.9)		 32.1
(89.8)		 32.2
(90.0)		 31.9
(89.4)		 31.8
(89.2)		 31.8
(89.2)		 31.5
(88.7)		 31.9
(89.4)		 31.3
(88.3)		 31.1
(88.0)		 30.9
(87.6)		 31.5
(88.7)		 31.6
(88.9)
Purata suhu harian, °C (°F) 27.8
(82.0)		 28.1
(82.6)		 28.4
(83.1)		 28.6
(83.5)		 28.7
(83.7)		 28.6
(83.5)		 28.2
(82.8)		 28.1
(82.6)		 27.7
(81.9)		 27.7
(81.9)		 27.7
(81.9)		 27.7
(81.9)		 28.1
(82.6)
Purata minimum suhu harian, °C (°F) 24.0
(75.2)		 24.1
(75.4)		 24.8
(76.6)		 25.3
(77.5)		 25.5
(77.9)		 25.4
(77.7)		 24.9
(76.8)		 24.7
(76.5)		 24.6
(76.3)		 24.6
(76.3)		 24.7
(76.5)		 24.5
(76.1)		 24.8
(76.6)
Rekod rendah suhu, °C (°F) 22.3
(72.1)		 19.8
(67.6)		 21.6
(70.9)		 22.7
(72.9)		 23.3
(73.9)		 22.5
(72.5)		 22.2
(72.0)		 22.1
(71.8)		 22.0
(71.6)		 22.7
(72.9)		 22.8
(73.0)		 21.6
(70.9)		 19.8
(67.6)
Purata kerpasan, mm (inci) 96.3
(3.79)		 83.6
(3.29)		 100.7
(3.96)		 183.7
(7.23)		 261.0
(10.28)		 148.9
(5.86)		 185.9
(7.32)		 126.3
(4.97)		 293.4
(11.55)		 291.9
(11.49)		 266.3
(10.48)		 112.9
(4.44)		 2,150.9
(84.66)
Purata bilangan hari kerpasan 7.6 6.0 7.1 13.4 14.9 10.0 11.1 12.6 16.0 17.3 13.9 10.3 140.2
Sumber 1: IEM[57]
Sumber 2: Meteomanz (precipitation 2016–2022)[58]

Alam semula jadi

Sebahagian kawasan semula jadi di Pulau Pinang dilindungi sebagai hutan simpan kekal. Sebanyak 7,761 he (77.61 km2) kawasan di negeri ini diwartakan sebagai hutan simpan kekal.[59]

Pada tahun 2021, kawasan seluas 12,481 he (124.81 km2) diiktiraf oleh UNESCO sebagai Rizab Biosfera Bukit Bendera.[60]

Kawasan perlindungan di negeri ini termasuk Taman Negara Pulau Pinang, yang meliputi kawasan seluas 2,562 he (25.62 km2) di bahagian barat laut pulau.[61][62]

Taman negara tersebut merupakan destinasi ekopelancongan utama di negeri ini, bersama-sama dengan Taman Botani Pulau Pinang dan Tropical Spice Garden.[63]

Pentadbiran

Seri Mutiara, kediaman rasmi Yang di-Pertua Negeri Pulau Pinang

Pulau Pinang ialah salah satu daripada empat negeri di Malaysia yang tidak mempunyai pemerintah beraja. Perlembagaan Negeri Pulau Pinang, yang mula berkuat kuasa pada tahun 1957, merupakan undang-undang tertinggi negeri dan mengandungi 42 perkara yang mengatur kuasa serta pentadbiran Kerajaan Negeri.[64]

Ketua negeri Pulau Pinang ialah Yang di-Pertua Negeri, yang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong. Ramli Ngah Talib memegang jawatan tersebut sejak tahun 2025.[65] Peranan Yang di-Pertua Negeri kebanyakannya bersifat istiadat mengikut Perlembagaan Negeri Pulau Pinang. Antara tugas perlembagaannya termasuk melantik Ketua Menteri Pulau Pinang dan memberikan perkenan kepada rang undang-undang yang diluluskan oleh Dewan Undangan Negeri Pulau Pinang.[66]

Kerajaan Negeri Pulau Pinang mempunyai badan eksekutif dan perundangan sendiri. Menurut Perlembagaan Persekutuan Malaysia, bidang kuasa negeri merangkumi antaranya hal ehwal tanah, pertanian dan perhutanan, kerajaan tempatan serta pentadbiran negeri.

Kerajaan Negeri dan Kerajaan Persekutuan turut berkongsi bidang kuasa dalam beberapa perkara, termasuk kebajikan sosial, perlindungan hidupan liar dan taman negara, biasiswa, perancangan bandar, saliran dan pengairan serta kesihatan awam.[67]

Dewan Undangan Negeri Pulau Pinang terdiri daripada 40 orang ahli yang dipilih melalui pilihan raya negeri bagi mewakili kawasan pilihan raya masing-masing untuk tempoh maksimum lima tahun.[68][69]

Komposisi demografi negeri turut mempengaruhi corak politik Pulau Pinang. Pada tahun 2023, penduduk bukan Melayu membentuk majoriti di 25 daripada 40 kawasan Dewan Undangan Negeri.[69][70][69][70]

Eksekutif

Menara Komtar 68 tingkat di George Town yang turut menempatkan Pejabat Ketua Menteri Pulau Pinang.

Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Pulau Pinang merupakan badan eksekutif negeri dan diketuai oleh Ketua Menteri Pulau Pinang, yang berperanan sebagai ketua kerajaan negeri.

Sejak 1957, semua Ketua Menteri Pulau Pinang berasal daripada masyarakat Cina Malaysia.[71]

Pada tahun 2018, Dewan Undangan Negeri meluluskan pindaan perlembagaan negeri yang mengehadkan tempoh perkhidmatan Ketua Menteri kepada dua penggal.[72] Chow Kon Yeow daripada Parti Tindakan Demokratik (DAP) memegang jawatan Ketua Menteri sejak tahun 2018.[73]

Perundangan

Dewan Undangan Negeri Pulau Pinang ialah badan perundangan unikameral yang terdiri daripada 40 orang Ahli Dewan Undangan Negeri (ADUN). Persidangannya diadakan di Bangunan Dewan Undangan Negeri Pulau Pinang di George Town. Selaras dengan sistem Westminster, ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri Pulau Pinang dilantik daripada kalangan ADUN.

Sebarang pindaan terhadap Perlembagaan Negeri Pulau Pinang memerlukan sokongan sekurang-kurangnya dua pertiga daripada jumlah anggota DUN. Dewan boleh dibubarkan sebelum tamat tempohnya bagi membolehkan pilihan raya negeri diadakan.[66]

Dalam pilihan raya negeri 2023, Pakatan Harapan (PH) dan Barisan Nasional (BN) bekerjasama dalam menghadapi pilihan raya. Gabungan PH–BN memenangi 29 daripada 40 kerusi Dewan Undangan Negeri, manakala Perikatan Nasional (PN) memenangi 11 kerusi.[74][75]

Pakatan Ketua Parti Status Kerusi
PRN 2023 Semasa
    
    		 Pakatan Harapan
Barisan Nasional		 Chow Kon Yeow Kerajaan 29 29
     Perikatan Nasional Muhammad Fauzi Yusoff[76] Pembangkang 11 11
Jumlah 40 40
Majoriti kerajaan 18 18

Kerajaan tempatan

Pentadbiran kerajaan tempatan di Pulau Pinang dilaksanakan oleh dua pihak berkuasa tempatan yang bertaraf bandar raya. Bidang kuasa kerajaan tempatan termasuk perancangan bandar, penyelenggaraan kawasan awam, pengurusan sisa, pelesenan perniagaan dan penyelenggaraan jalan perbandaran.[77]

Majlis Bandaraya Pulau Pinang (MBPP) mentadbir kawasan di bahagian pulau, manakala Majlis Bandaraya Seberang Perai (MBSP) mentadbir Seberang Perai. Kedua-dua pihak berkuasa tempatan diketuai oleh seorang datuk bandar.

Pulau Pinang turut dibahagikan kepada lima daerah pentadbiran, iaitu dua di bahagian pulau dan tiga di Seberang Perai. Setiap daerah ditadbir oleh pejabat daerah dan tanah yang diketuai oleh seorang pegawai daerah. Pentadbiran daerah mempunyai fungsi yang berbeza daripada pihak berkuasa tempatan.[78]

Selepas Pakatan Rakyat membentuk kerajaan negeri susulan pilihan raya negeri 2008, kerajaan negeri berusaha untuk mengadakan semula pilihan raya kerajaan tempatan yang digantung sejak tahun 1960-an.[79][80] Namun, Cadangan tersebut tidak dapat dilaksanakan selepas timbul pertikaian mengenai bidang kuasa kerajaan negeri untuk mengadakan pilihan raya kerajaan tempatan. Mahkamah Persekutuan Malaysia kemudiannya memutuskan bahawa kerajaan negeri tidak mempunyai bidang kuasa untuk melaksanakan pilihan raya tersebut.[79][81]

Kehakiman

Mahkamah Tinggi Pulau Pinang di George Town dibina pada tahun 1903.[82][83]

Perkembangan awal sistem kehakiman moden di Malaysia mempunyai kaitan dengan penubuhan institusi kehakiman British di George Town pada awal abad ke-19.[84] Pada tahun 1807, sebuah piagam diraja dikeluarkan bagi menubuhkan mahkamah di Pulau Pinang. Mahkamah tersebut mula beroperasi pada tahun berikutnya, dengan Edmond Stanley dilantik sebagai Recorder pertama.

Mahkamah Tinggi Pulau Pinang merupakan sebahagian daripada sistem Mahkamah Tinggi di Malaysia. [85]"Ribuan Beri Penghormatan Terakhir kepada Karpal Singh". The Borneo Post. 21 April 2014. Dicapai pada 30 Disember 2023.</ref> Mahkamah rendah di negeri ini terdiri daripada Mahkamah Sesyen dan Mahkamah Majistret.[86]

Hubungan luar negeri

Pulau Pinang merupakan negeri dengan kehadiran misi diplomatik asing terbanyak dalam kalangan negeri di Malaysia. Setakat 2023, seramai 27 buah negara mempunyai konsulat atau konsul kehormat yang dilantik di negeri ini.[87] Kerajaan Negeri Pulau Pinang juga menandatangani perjanjian negeri kembar dengan Wilayah Kanagawa di Jepun dan persahabatan negeri dengan Wilayah Hainan di China.[88][89]

Konsulat

Senarai ini berdasarkan maklumat Kementerian Luar Negeri Malaysia, melainkan dinyatakan sebaliknya.[87]

Keselamatan

Jet pejuang Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) dan Tentera Udara Amerika Syarikat (USAF) di ruang udara Pangkalan Udara TUDM Butterworth

Pada tahun 1861, Pasukan Sukarelawan Pulau Pinang dan Wilayah Wellesley (P&PWVC) ditubuhkan sebagai pasukan tentera sukarelawan kedua di Tanah Melayu selepas Pasukan Sukarelawan Singapura. Pada awalnya, pasukan ini hanya dianggotai oleh orang Eropah dan kaum lain dihalang daripada menyertai sehingga tahun 1899.[90] Kemudian, P&PWVC berkembang menjadi Batalion ke-3 Pasukan Sukarelawan Negeri-negeri Selat (SSVF) dan menjelang tahun 1937, ia merangkumi platun mesingan Eropah, kompeni senapang Melayu, seksyen perubatan, dan simpanan ibu pejabat. Walaupun bilangan anggota meningkat menjelang pendudukan Jepun, batalion ini akhirnya dipindahkan dari Pulau Pinang tanpa sempat berperang.[91]

Selepas merdeka, Kerajaan Persekutuan Malaysia bertanggungjawab sepenuhnya ke atas hal ehwal pertahanan negara.[67] Pulau Pinang menempatkan Batalion ke-2 Rejimen Askar Melayu Diraja dan Rejimen 509 Askar Wataniah, yang merupakan kesinambungan sejarah P&PWVC.[92][93] Tentera Laut Diraja Malaysia (TLDM) juga mempunyai pangkalan simpanan sukarela di George Town.[94] Pangkalan Udara TUDM Butterworth pula menjadi ibu pejabat kepada Sistem Pertahanan Kawasan Bersepadu (HQIADS).[95] Pangkalan ini turut menjadi lokasi penempatan secara bergilir oleh pasukan tentera udara dan darat Australia, termasuk Kompeni Rifle Butterworth.[96]

Demografi

Sejarah kependudukan
TahunPend.±%
1881 190,597—    
1891 231,224+21.3%
1901 247,808+7.2%
1911 270,537+9.2%
1921 292,485+8.1%
1931 340,259+16.3%
1947 446,321+31.2%
1957 572,100+28.2%
1970 776,124+35.7%
1980 954,638+23.0%
1991 1,116,801+17.0%
2000 1,313,449+17.6%
2010 1,526,324+16.2%
2020 1,740,405+14.0%

Setakat 2020, Pulau Pinang mempunyai populasi seramai 1,740,405 orang dan kadar kepadatan penduduk tertinggi dalam kalangan semua Negeri dan Wilayah Persekutuan Malaysia, iaitu 1,659/km2 (4,300/sq mi). Pulau Pinang juga merupakan negeri kedua paling berbandar di Malaysia, dengan kadar urbanisasi sebanyak 92.5%.[97]

54% daripada penduduk Pulau Pinang menetap di Seberang Perai, manakala baki 46% tinggal di George Town. George Town juga merupakan bandar teras kepada Konurbasi George Town, iaitu kawasan metropolitan kedua terbesar di Malaysia.

Antara tahun 2015 dan 2016, Pulau Pinang mencatat nisbah keberkesanan migrasi antara negeri tertinggi, hasil daripada kepelbagaian ekonominya. Majoriti penghijrah antara negeri berasal dari Perak, Selangor, Kedah, Johor dan Kuala Lumpur.[98][99]

Etnik

Komposisi etnik di Pulau Pinang (2020)[100]
Etnik / Kewarganegaraan Peratus
Cina
  
 41.3%
Melayu
  
 40.7%
Bumiputera lain
  
 0.5%
India
  
 8.9%
Lain-lain
  
 0.6%
Bukan warganegara
  
 8.1%

Pada tahun 2020, populasi Pulau Pinang terdiri daripada kira-kira 41.3% kaum Cina, 40.7% Melayu, 8.9% India, 0.5% Bumiputera lain, 0.6% etnik lain, dan 8.1% bukan warganegara.

Komuniti Cina Pulau Pinang termasuk golongan Peranakan Cina, yang dikenali dengan seni bina, pakaian dan masakan yang tersendiri. Negeri ini juga menempatkan masyarakat Eurasia, Siam dan Arab.

Warga asing mewakili 8% populasi, dengan lebih 38% daripada mereka menetap di pusat bandar George Town, Paya Terubong dan Bayan Lepas.

Bahasa

Bahasa Melayu ialah bahasa rasmi Pulau Pinang. Bahasa Inggeris pernah menjadi bahasa rasmi semasa pemerintahan British dan terdapat cadangan agar ia dijadikan bahasa rasmi kedua.[101]

Dalam kalangan etnik Cina, dialek utama termasuk Bahasa Hokkien Pulau Pinang, Teochew, Hakka, dan Kantonis. Bahasa Tamil merupakan bahasa utama masyarakat India, selain Malayalam, Telugu, Hindi dan Punjabi.

Bahasa Hokkien Pulau Pinang juga berfungsi sebagai lingua franca antara kumpulan etnik Cina, dan terdapat usaha komuniti untuk memeliharanya.[102]

Agama

Agama di Pulau Pinang (2020)[103]
Agama Peratus
Islam
  
 45.5%
Buddha
  
 37.6%
Hindu
  
 8.4%
Kristian
  
 4.3%
Lain-lain
  
 2.4%
Tiada agama
  
 1.7%

Pulau Pinang, seperti negeri-negeri lain di Semenanjung Malaysia, menjadikan Islam sebagai agama rasmi. Namun begitu, Pulau Pinang merupakan satu daripada dua negeri (selain Sarawak) yang tiada majoriti mutlak Muslim.

Pulau Pinang mengiktiraf kebebasan beragama dan perhimpunan keagamaan. Ia turut mempunyai badan khas seperti Penang Harmony Corporation dan Lembaga Wakaf Hindu Pulau Pinang untuk mengurus hal ehwal bukan Islam dan memupuk keharmonian antara agama.

Ekonomi

Ekonomi Pulau Pinang
Perangkaan
KDNKUS$28.016 bilion (2023)
Pertumbuhan KDNK3.3% (2023)
KDNK per kapitaUS$15,814 (2023)
Pekali Gini0.371 (2022)
Pengangguran2.2% (2023)
Dagangan antarabangsa
Saham FDIUS$13.4 bilion (2023)
Kewangan awam
Hutang awamUS$41.1 juta
Semua nilai kecuali dinyatakan sebaliknya, adalah dalam Dolar Amerika Syarikat (AS$ 1 = RM 3.4551)
sunting
Lihat pendokumenan templat ini
Lihat pendokumenan templat ini

Sektor ekonomi Pulau Pinang mengikut sumbangan KDNK (2023)

  Perkhidmatan (48.0%)
  Pembuatan (46.5%)
  Pembinaan (2.9%)
  Pertanian (1.9%)
  Perlombongan (0.1%)

Pulau Pinang merupakan antara negeri dengan keluaran dalam negara kasar (KDNK) dan KDNK per kapita tertinggi di Malaysia.[104] Ekonomi Pulau Pinang dipacu terutamanya oleh sektor pembuatan dan perkhidmatan. Pada tahun 2023, Keluaran Dalam Negara Kasar (KDNK) Pulau Pinang bernilai RM128.593 bilion (US$28.016 bilion) dengan kadar pertumbuhan sebanyak 3.3%.[105] KDNK per kapita Pulau Pinang pada tahun 2023 ialah RM72,586.[106]

Kawasan Konurbasi George Town mempunyai nilai KDNK mencecah US$30 bilion pada 2020, menjadikannya ekonomi metropolitan kedua terbesar di Malaysia selepas Lembah Klang.

Pulau Pinang menyumbang kira-kira RM7 bilion kepada hasil cukai tahunan negara dan mencatat kadar pengangguran antara terendah di negara ini iaitu 2.2% pada 2023.[107][108] Gaji bulanan purata meningkat kepada RM3,557, kedua tertinggi selepas Selangor, manakala kadar penyertaan tenaga buruh meningkat kepada 71.3%.

Pulau Pinang menerima pelaburan langsung asing di Malaysia, meraih US$13.4 bilion atau hampir 33% daripada keseluruhan pelaburan langsung asing (FDI) negara pada tahun 2023. Sebahagian besar FDI ini datang dari Belanda, Kepulauan Cayman dan Singapura. Negeri ini juga menjadi hab utama bagi syarikat multinasional dalam rantaian bekalan global elektronik, menyumbang lebih 5% daripada jualan semikonduktor dunia.[109][110] Pulau Pinang juga merupakan pengeksport terbesar Malaysia dengan nilai eksport lebih RM447 bilion (31% daripada jumlah eksport negara pada 2023).

Sektor perkhidmatan terus berkembang, dengan Pulau Pinang merupakan salah satu pusat perkhidmatan kewangan dan Perkhidmatan Perniagaan Global (GBS) utama di wilayah utara Semenanjung Malaysia.[111] Pelancongan, acara perniagaan dan pelancongan kesihatan turut menyumbang kepada kepesatan sektor ini.[112]

Menurut Bloomberg, Pulau Pinang telah digambarkan sebagai "kejayaan ekonomi terbesar Malaysia" berikutan pertumbuhan sektor pembuatan dan pelaburan asing sejak penghujung dekad 2000-an[113].[114] Hutang negeri dikurangkan kepada hanya RM41.1 juta pada 2022.[115] Nilai Indeks Pembangunan Manusia (HDI) Pulau Pinang turut meningkat kepada 0.839 pada 2023, tertinggi dalam kalangan negeri-negeri (tidak termasuk Wilayah Persekutuan).

Kemajuan ekonomi ini turut menarik minat pelabur hartanah. George Town diiktiraf sebagai destinasi pelaburan hartanah komersial paling menarik di Malaysia oleh Knight Frank pada 2016, dan pasaran hartanah kediaman Pulau Pinang berada di tempat kedua di Asia Tenggara selepas Singapura pada 2023.[116]

Pembuatan

Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas

Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas, dikenali sebagai Lembah Silikon Timur, merupakan zon perdagangan bebas pertama di Malaysia pascakemerdekaan dan kini menjadi hab utama pembuatan elektronik.

Pada awal selepas kemerdekaan Tanah Melayu, usaha perindustrian Pulau Pinang tertumpu kepada dasar penggantian import.Pada ketika itu, George Town masih menikmati status pelabuhan bebas.[31] Kawasan perindustrian pertama dibina pada 1960-an di Mak Mandin dan Perai semasa pentadbiran Ketua Menteri pertama, Wong Pow Nee.[117]

Namun, pemansuhan status pelabuhan bebas George Town dan kejatuhan kerajaan Wong pada 1969 menandakan titik perubahan dalam ekonomi negeri ini. Penggantinya, Lim Chong Eu, melaksanakan transformasi ekonomi besar-besaran. Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas (Bayan Lepas FIZ) ditubuhkan pada 1972, diikuti oleh Zon Perindustrian Bebas Perai pada 1980. Zon-zon ini memainkan peranan penting dalam memulihkan ekonomi negeri dan memacu pertumbuhan ekonomi menjelang akhir abad ke-20.

Kerajaan Negeri sedang membangunkan kawasan perindustrian baharu di Seberang Perai seperti di Seberang Jaya, Bukit Minyak dan Batu Kawan bagi memenuhi permintaan tanah industri.

Sektor pembuatan Pulau Pinang menarik pelaburan asing langsung (FDI) bernilai US$13.1 bilion pada 2023, iaitu hampir 47% daripada jumlah keseluruhan Malaysia.[118] Antara syarikat multinasional (MNC) yang mempunyai operasi pengilangan di Pulau Pinang termasuk AMD, Bosch, Broadcom, Dell, HP, Intel, Motorola, Osram dan Renesas.[119]

Menurut Financial Times pada 2024, Pulau Pinang berada dalam kedudukan strategik untuk meraih manfaat daripada perang perdagangan China–AS melalui strategi "China Plus One".[120]

Perkhidmatan

Deretan pencakar langit di Persiaran Gurney, George Town, sebahagian daripada Daerah Pusat Perniagaan George Town

Sektor perkhidmatan menyumbang 48% daripada KDNK Pulau Pinang pada tahun 2023 dan menggaji hampir dua pertiga tenaga kerja negeri. George Town merupakan pusat perdagangan utama di utara Malaysia.

Perkhidmatan kewangan dan berkaitan menyumbang 9% daripada KDNK negeri. Lapangan Terbang Antarabangsa Pulau Pinang ialah yang kedua tersibuk di Malaysia dari segi pergerakan pesawat dan mengendalikan eksport bernilai RM365 bilion pada 2023, tertinggi dalam kalangan pintu masuk negara.[121]

Pelabuhan Pulau Pinang pula mengendalikan lebih 1.4 juta kontena (TEUs) pada 2024, ketiga tertinggi di Malaysia.[122]

Pulau Pinang juga meneroka pemelbagaian ekonomi melalui pelancongan kesihatan, acara perniagaan, ekopelancongan dan persinggahan kapal pelayaran. Ia kini merupakan destinasi utama pelancongan kesihatan di Malaysia. Industri acara perniagaan negeri menjana impak ekonomi hampir RM1.3 bilion pada 2024.[123]

Sektor runcit Pulau Pinang terdiri daripada gabungan pusat beli-belah moden dan rumah kedai tradisional yang menawarkan produk tempatan.[124]

Negeri ini juga merupakan hab utama untuk perkhidmatan dikongsi dan penyumberan luar (SSO). Menjelang 2016, Pulau Pinang menerima pelaburan GBS bernilai RM4.1 bilion, kedua selepas Kuala Lumpur.Perluasan operasi syarikat MNC ke Pulau Pinang mewujudkan ribuan pekerjaan dan meningkatkan permintaan terhadap ruang pejabat baharu.[125]Ekosistem syarikat permulaan (startup) turut berkembang.

Pengangkutan

Jambatan Pulau Pinang
Jalan Bagan Luar, sebahagian daripada Laluan Persekutuan Malaysia 1 sebagai tulang belakang jalan persekutuan melalui Pulau Pinang di Butterworth.

Pulau Pinang dihubungkan dengan tanah besar Seberang Perai melalui dua jambatan utama, iaitu Jambatan Pulau Pinang yang berukuran 13.5 kilometer dan Jambatan Sultan Abdul Halim Muadzam Shah sepanjang 24 kilometer.[126] Seberang Perai pula boleh diakses melalui Lebuhraya Utara–Selatan yang membentang sepanjang pantai barat Semenanjung Malaysia. Antara jalan bertol utama lain termasuklah Lingkaran Luar Butterworth (BORR) dan Lebuhraya Butterworth–Kulim.

Tambahan pula, Laluan kereta api Pantai Barat oleh Keretapi Tanah Melayu (KTM) melalui Seberang Perai, dengan Stesen Kereta Api Butterworth berfungsi sebagai terminal utama di utara Malaysia. Selain perkhidmatan KTM biasa, Butterworth juga merupakan hentian utama bagi Eastern and Oriental Express yang menghubungkan Bangkok dan Singapura.[127]

Penang Sentral merupakan hab transit utama negeri ini, yang terletak bersebelahan dengan Pangkalan Sultan Abdul Halim dan Stesen Butterworth.

Setakat tahun 2023, sistem jalan raya Pulau Pinang (tidak termasuk jalan bertol) meliputi jarak sejauh 6,725.1 kilometer.[128]

Antara lebuh raya utama di pulau ialah Lebuhraya Tun Dr Lim Chong Eu yang membentang di pesisir timur dan menghubungkan pusat bandar George Town, Zon Perindustrian Bebas Bayan Lepas, Jambatan Pulau Pinang dan Jambatan Sultan Abdul Halim Mu’adzam Shah. Jalan Lingkaran Dalam George Town merupakan laluan utama di pusat bandar manakala Laluan Persekutuan 6 pula melingkari seluruh kawasan pulau.

Pengangkutan awam

Kereta api Bukit Bendera, satu-satunya sistem rel funikular di Malaysia.
Sebuah bas Rapid Penang di George Town.

Pada zaman penjajahan British, George Town merupakan pelopor sistem pengangkutan awam di Tanah Melayu. Sistem trem pertama yang digerakkan menggunakan wap mula beroperasi pada 1880-an, namun dihentikan pada tahun 1936. Walau bagaimanapun, beca masih boleh dilihat di sekitar bandar sebagai tarikan pelancongan.[129]

Pengangkutan awam utama di Pulau Pinang adalah bas awam. Sejak ditubuhkan pada tahun 2007, Rapid Penang mengendalikan 47 laluan bas aktif termasuk ke Sungai Petani, Kulim dan Kerian.[130]

Sejak tahun 2024, Rapid Penang mengendalikan perkhidmatan bas van atas permintaan untuk menangani masalah sambungan “jarak terakhir” di kawasan seperti George Town, Jelutong dan Bayan Lepas.

Sistem rel dalam negeri ini hanyalah Kereta api Bukit Bendera, satu-satunya kereta api funikular di Malaysia. Sebuah sistem kereta kabel baharu sedang dibina untuk mengurangkan kebergantungan pada perkhidmatan sedia ada.[12]

Sebagai sebahagian daripada Pelan Induk Pengangkutan Pulau Pinang, Kerajaan Negeri merancang sistem rel transit bandar pertama di luar Lembah Klang. Pada tahun 2024, Kerajaan Persekutuan mengambil alih projek Laluan Mutiara, iaitu sistem LRT sepanjang 29.5 kilometer yang menghubungkan George Town dengan Seberang Perai. Projek ini mula dibina pada 2025 dan dijangka siap menjelang 2031.[131][132]

Infrastruktur laluan pejalan kaki dan berbasikal turut dipertingkatkan pada 2016. Pada tahun 2016, George Town menjadi bandar pertama di Malaysia yang memperkenalkan sistem perkongsian basikal awam, LinkBike.

Udara

Lapangan Terbang Antarabangsa Pulau Pinang.

Lapangan Terbang Antarabangsa Pulau Pinang terletak kira-kira 16 kilometer di selatan George Town. Ia merupakan lapangan terbang utama di wilayah barat daya Malaysia dan menyediakan penerbangan terus ke bandar-bandar serantau seperti Kuala Lumpur, Singapura, Bangkok, Taipei, Hong Kong, Xiamen, Shanghai, Doha dan Dubai.[133]

Ia merupakan lapangan terbang kedua tersibuk di Malaysia dari segi pergerakan pesawat dan mencatat lebih 7.6 juta penumpang pada tahun 2024. Ia juga mengendalikan jumlah eksport tertinggi bagi semua pintu masuk negara.

Setakat tahun 2025, lapangan terbang ini sedang dinaik taraf untuk meningkatkan kapasiti tahunan kepada 12 juta penumpang menjelang 2028.[12]

Laut

Pelabuhan Pulau Pinang diisytiharkan sebagai Zon Perdagangan Bebas Komersial (FCZ) pada 2021

Walaupun perdagangan maritim Pulau Pinang merosot selepas kehilangan status pelabuhan bebas George Town pada 1969, Pelabuhan Pulau Pinang kekal sebagai pelabuhan utama bagi wilayah barat daya Semenanjung Malaysia dan selatan Thailand. Pada tahun 2024, Pelabuhan Pulau Pinang mengendalikan lebih 1.4 juta unit bersamaan dua puluh kaki (TEU).[134]

Swettenham Pier yang terletak di pusat bandar George Town merupakan terminal persinggahan utama bagi kapal persiaran. Pada 2017, ia mencatat 125 panggilan pelabuhan, melebihi Pelabuhan Klang. Ia juga menerima kapal persiaran mewah seperti Queen Mary 2 serta lawatan kapal tentera laut.[135]

Perkhidmatan feri menyeberangi Selat Pulau Pinang menghubungkan George Town dan Seberang Perai. Dahulunya merupakan satu-satunya penghubung antara pulau dan tanah besar sebelum Jambatan Pulau Pinang siap pada 1985, perkhidmatan ini masih wujud dengan empat feri beroperasi setiap hari.[136]

Pendidikan

Universiti Sains Malaysia
Penang Free School

Sistem pendidikan di Pulau Pinang berada di bawah bidang kuasa Kerajaan Persekutuan, seperti juga negeri-negeri lain di Malaysia. Bahasa Melayu dan Bahasa Inggeris merupakan mata pelajaran wajib yang diajar di semua sekolah. Di samping itu, sekolah vernakular dibenarkan menggunakan bahasa Mandarin atau bahasa Tamil sebagai bahasa pengantar.[137]

Pulau Pinang mencatat kadar celik huruf ketiga tertinggi di Malaysia selepas Kuala Lumpur dan Selangor, iaitu 99.5 peratus setakat tahun 2014. Selain itu, nilai Indeks Pembangunan Manusia (HDI) negeri ini iaitu 0.839 merupakan yang tertinggi dalam kalangan negeri-negeri di Malaysia, tidak termasuk Wilayah Persekutuan.

Pulau Pinang menempatkan sebanyak 49 institusi pengajian tinggi termasuk universiti, kolej, kolej perubatan, institut latihan industri dan institut pendidikan guru. Selain itu, terdapat 13 buah sekolah antarabangsa dan ekspatriat, 128 sekolah menengah, 271 sekolah rendah serta 609 buah tadika di seluruh negeri.[138][139]

George Town merupakan lokasi beberapa sekolah tertua dan berprestij di negara ini. Penang Free School, yang diasaskan pada tahun 1816, ialah sekolah Inggeris tertua di Asia Tenggara. Zaman pemerintahan kolonial British turut menyaksikan penubuhan sekolah mubaligh seperti St. Xavier’s Institution, St. George’s Girls’ School dan Methodist Boys’ School

Pulau Pinang juga menjadi perintis kepada pendidikan aliran Cina di Malaysia dengan penubuhan sekolah Cina pertama pada tahun 1819. Sekolah-sekolah Cina ternama yang wujud di negeri ini termasuk Sekolah Menengah Chung Ling, Sekolah Menengah Perempuan China, Sekolah Menengah Heng Ee dan Sekolah Menengah Jit Sin. Di samping itu, George Town menempatkan 13 buah sekolah antarabangsa yang menawarkan silibus British, Amerika Syarikat atau International Baccalaureate.[140]

Universiti Sains Malaysia (USM) merupakan universiti awam utama di Pulau Pinang. Pada tahun 2025, USM berada pada kedudukan ke-146 dalam senarai QS World University Rankings, menjadikannya universiti ketiga terbaik di Malaysia selepas Universiti Malaya dan Universiti Kebangsaan Malaysia.[141] Sebahagian besar institusi pengajian tinggi lain di negeri ini adalah swasta, termasuk Universiti Terbuka Wawasan, Kolej Universiti Komunikasi Han Chiang, Kolej DISTED dan RCSI & UCD Malaysia Campus.

Di samping itu, George Town merupakan ibu pejabat kepada RECSAM (Pusat Serantau SEAMEO untuk Pendidikan Sains dan Matematik), yang merupakan salah satu daripada 26 institusi khusus di bawah naungan Pertubuhan Menteri-Menteri Pendidikan Asia Tenggara (SEAMEO).[142]

Perbadanan Perpustakaan Awam Pulau Pinang ialah badan Kerajaan Negeri yang bertanggungjawab menguruskan semua perpustakaan awam di seluruh negeri. Pada tahun 2016, Kerajaan Negeri melancarkan Perpustakaan Digital Pulau Pinang, iaitu perpustakaan digital pertama di Malaysia yang terletak dalam kawasan Penang Free School.[143] Perpustakaan digital serupa kemudiannya dibina di beberapa lokasi lain termasuk di Butterworth, yang menerima pengiktirafan melalui pelbagai anugerah.[144]

Kesihatan

Hospital Pulau Pinang yang terletak di George Town

Perkhidmatan kesihatan di Pulau Pinang beroperasi menerusi sistem dua peringkat, iaitu hospital awam dan swasta. Hospital Pulau Pinang, yang ditadbir dan dibiayai oleh Kementerian Kesihatan Malaysia, merupakan hospital rujukan tersier utama di kawasan barat daya Malaysia. Hospital ini disokong oleh lima lagi hospital awam di seluruh negeri yang turut berada di bawah pentadbiran kementerian sama.[145]

Pulau Pinang juga mempunyai 19 hospital swasta yang menawarkan pelbagai perkhidmatan pakar, menjadikan negeri ini hab utama pelancongan perubatan di Malaysia. [146] Jumlah keseluruhan katil hospital awam dan swasta di negeri ini adalah sebanyak 4,329 buah, iaitu sekitar 248.7 katil bagi setiap 10,000 penduduk, melebihi purata kebangsaan.[146]

Walaupun hospital swasta beroperasi secara bebas daripada Kementerian Kesihatan, terdapat kerjasama awam-swasta dalam keadaan tertentu. Contohnya semasa pandemik COVID-19, hospital swasta menyumbangkan peralatan dan menerima pesakit bukan COVID-19 yang memerlukan rawatan segera.[147]

Kadar kematian bayi di Pulau Pinang menurun dengan ketara, iaitu sebanyak 85% antara tahun 1970 dan 2000 kepada 5.7 kematian bagi setiap 1,000 kelahiran hidup. Kadar kematian neonatal turut mencatatkan penurunan sebanyak 84.7% dalam tempoh yang sama kepada 4.1 per 1,000 kelahiran. Setakat 2023, jangka hayat kelahiran di Pulau Pinang ialah 71.9 tahun bagi lelaki dan 77.2 tahun bagi wanita.[148]

Menurut Tinjauan Kesihatan dan Morbiditi Kebangsaan 2019, Pulau Pinang mencatatkan salah satu kadar obesiti terendah di Malaysia, iaitu 18.6%.[149]

Kebudayaan

Sebuah pasukan perarakan Chingay di George Town. Perarakan Chingay merupakan antara tradisi kebudayaan masyarakat Cina Pulau Pinang.[150]

Festival

Pulau Pinang yang berbilang kaum menyaksikan pelbagai perayaan budaya dan keagamaan sepanjang tahun, termasuk Tahun Baru Cina, Hari Raya Aidilfitri, Deepavali, Thaipusam, Vaisakhi, Krismas, Hari Wesak dan Songkran.[151] Perayaan Tahun Baru Cina berlangsung selama 15 hari dan menampilkan acara istimewa seperti hari jadi Maharaja Jed di George Town.[152][153] Hari ke-15 disambut dengan Pesta Tanglung yang berunsur Peranakan.[153]

George Town merupakan tempat asal bagi bentuk Perarakan Chingay yang tersendiri, di mana peserta mengimbangi bendera bersaiz besar di atas kepala atau tangan mereka.[154] Perarakan negeri diadakan setiap tahun, dan persembahan Chingay turut diselitkan dalam perayaan masyarakat Cina serta acara rasmi seluruh negeri.[155]

Warga ekspatriat di Pulau Pinang turut membawa tradisi mereka ke negeri ini. Bon Odori (Jepun), Hari St. Patrick (Ireland), dan Oktoberfest (Jerman) diraikan di George Town dan semakin popular dalam kalangan penduduk tempatan.[156][157][158]

Beberapa festival besar turut dianjurkan setiap tahun, antaranya Festival George Town yang menjadi acara seni terbesar di Asia Tenggara sejak 2010.[159] Pada 2018, Festival Sastera George Town menjadi festival sastera Asia Tenggara pertama yang memenangi Anugerah Festival Sastera Antarabangsa di London Book Fair.[160]

Seni

Children on a Bicycle oleh Ernest Zacharevic di Lebuh Armenian. Mural ini tersenarai dalam senarai seni jalanan terbaik dunia oleh The Guardian pada 2013.[161]

Bangsawan merupakan bentuk teater Melayu yang berasal dari Pulau Pinang pada akhir kurun ke-19 dan menggabungkan pengaruh India, Barat, Islam, Cina serta Indonesia. Ia popular sekitar tahun 1920-an.[162] Satu lagi bentuk teater unik dari Pulau Pinang ialah Boria, yang menampilkan nyanyian diiringi biola, marakas dan tabla. Boria pernah diharamkan di Singapura dan Melaka, namun tidak pernah dilarang di Pulau Pinang.[163]

Selain seni tradisional, Orkestra Filharmonik Pulau Pinang, ditubuhkan pada 2010 dan dibiayai oleh Kerajaan Negeri, bertujuan meningkatkan taraf muzik klasik di Pulau Pinang. Dewan Sri Pinang dan Setia SPICE menjadi lokasi utama untuk persembahan dan konsert.[164]

Inskripsi George Town sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO menggalakkan pertumbuhan industri budaya dan kreatif di bandar ini.[165] Pada tahun 2012, artis Lithuania Ernest Zacharevic menghasilkan siri mural yang menggambarkan budaya dan gaya hidup tempatan sempena Festival George Town. Kini terdapat lebih 50 mural dan 18 arca besi tempa di sekitar bandar ini.[161] Pameran seni juga kerap dianjurkan di ruang acara seperti Depoh Bas Hin dan Sia Boey.[166]

Pulau Pinang turut mempunyai sejarah sastera yang penting, termasuk peranan sebagai pusat terjemahan kesusasteraan Cina dan Barat ke dalam bahasa Melayu.[167][168] Kini, penerbit seperti Areca Books, Gerakbudaya dan George Town World Heritage Incorporated turut menyumbang bersama rangkaian utama seperti Popular dan MPH.

Media

Ibu pejabat Utara The Star di George Town. Salah satu akhbar utama bahasa Inggeris negara.

George Town merupakan pusat utama media cetak Malaysia. Akhbar pertama negara, Prince of Wales Island Gazette, diterbitkan di sini pada tahun 1806.[169] Akhbar The Star dan Kwong Wah Yit Poh turut diasaskan di George Town.[170][171] Akhbar rasmi Kerajaan Negeri, Buletin Mutiara, diterbitkan setiap dua minggu dalam pelbagai bahasa.[172]

Bandar ini juga menjadi lokasi penggambaran filem dan siri seperti Crazy Rich Asians, Anna and the King, The Little Nyonya, dan 'You Mean the World to Me', filem pertama sepenuhnya dalam Hokkien Pulau Pinang.[173] George Town turut menjadi lokasi rancangan realiti The Amazing Race versi antarabangsa.

Masakan

Mi Hokkien Pulau Pinang

Masakan Pulau Pinang menampilkan campuran pengaruh Melayu, Cina, India, Peranakan dan Siam. Makanan jalanan seperti kuetiau goreng, asam laksa dan nasi kandar.[174] George Town telah menerima pelbagai pengiktirafan antarabangsa berkaitan warisan kulinari. CNN menggelarnya sebagai "ibu kota makanan Malaysia", manakala Time dan Lonely Planet turut menyenaraikan bandar tersebut sebagai antara destinasi makanan jalanan yang terkenal di Asia.[175][176]

Sejak beberapa tahun kebelakangan ini, senario makanan negeri turut berkembang dengan restoran mewah.[177] Pada 2022, Michelin Guide memulakan edisi Malaysia dan memasukkan Pulau Pinang dalam senarai panduan, menonjolkan restoran kecil dan penjaja tempatan.[178]

Sukan

Setia SPICE turut menjadi salah satu lokasi utama untuk acara sukan dan acara perniagaan.[164]

Meskipun bersaiz kecil, Pulau Pinang menganjurkan acara sukan serantau dan antarabangsa seperti Sukan SEA 2001, Kejohanan Dunia Skuasy Wanita 2013 dan Sukan Asia Pasifik Masters 2018.[179][180][181] Negeri ini juga mempunyai pasukan tersendiri dalam Sukan Malaysia (SUKMA).

Kemudahan sukan utama termasuk Stadium Negeri Pulau Pinang di Seberang Perai dan Stadium Bandaraya di George Town, yang menjadi gelanggang utama kepada Pulau Pinang FC.[164][182] Setia SPICE menempatkan arena tertutup dan pusat akuatik moden.[183] George Town turut menempatkan Kelab Lumba Kuda Pulau Pinang, kelab ekuestrian tertua di Malaysia sejak 1864.[184]

Acara tahunan penting termasuk Festival Perahu Naga Antarabangsa Pulau Pinang dan Maraton Antarabangsa Jambatan Pulau Pinang.[185] Maraton tersebut menarik lebih 20,000 peserta dari 61 negara pada tahun 2023.[186]

Seni bina

Dari atas kiri mengikut arah jam: Masjid Terapung Tanjung Bungah, Kek Lok Si, Gereja St. George, Pulau Pinang dan Kuil Arulmigu Karumariamman

Pada tahun 2008, UNESCO mengisytiharkan hampir 260 he (2.6 km2) kawasan pusat George Town sebagai Bandar Warisan Dunia. Pusat bandar ini diiktiraf kerana "landskap bandar yang unik dari segi seni bina dan budaya yang tiada tandingan di Asia Timur dan Asia Tenggara".[39] Gabungan rumah kedai, banglo Anglo-India, masjid, tokong, kuil, gereja, wat, serta kompleks kolonial membentuk wajah warisan bandar ini.[187]

Kebudayaan Siam dan Burma juga dipamerkan melalui tempat ibadat seperti Wat Chayamangkalaram, Kuil Buddha Burma Dhammikarama dan Kek Lok Si.[188]

Selain warisan kolonial, George Town juga menempatkan sebahagian besar pencakar langit di negeri ini seperti Menara Komtar, Marriott Residences dan Muze @ PICC. Permintaan terhadap perumahan bertingkat meningkat sejak 2015 kerana pertumbuhan ekonomi dan keperluan strata.[189]

Penduduk terkenal

Lihat juga

Rujukan

  1. ↑ Pulo Ka Satu: Warisan Sejarah Awal Persuratan Melayu Pulau Pinang (PDF). Perpustakaan Negara Malaysia. Dicapai pada 15 Julai 2026.
  2. ↑ Larry, Sternstein. "The London Company's Envoys Plot Siam" (PDF). Siam Society: 37.
  3. ↑ Ooi, Kee Beng (September 2012). "Penang before Francis Light (As the English Saw It in 1905)". Penang Monthly. Diarkibkan daripada yang asal pada 3 December 2019. Dicapai pada 2 March 2018.
  4. ↑ Haji Endut, Esmawee (1993). Traditional Malaysian Built Forms: A Study on the Origins, Main Building Types, Development of Building Forms, Design Principles and the Application of Traditional Concepts in Modern Buildings (PDF) (PhD thesis) (dalam bahasa Inggeris). University of Sheffield. Dicapai pada 15 Julai 2026.
  5. ↑ Liew, Jia Xian (12 Ogos 2022). "5,000-Year-Old 'Penang Woman' Now Has a Face". The Star. Dicapai pada 11 Mac 2024.
  6. ↑ "Prehistoric Human Skeleton Found at Penang Neolithic Site". TODAY. 19 April 2017. Dicapai pada 29 April 2017.
  7. ↑ "Penang to Seek UNESCO Heritage Status for Guar Kepah Neolithic Site". The Star. 26 April 2017.
  8. ↑ Habibu, Sira (9 Disember 2013). "Lembah Bujang Covers a Larger Area". The Star.
  9. ↑ Bisalputra, Pimpraphai; Sng, Jeffery (2020). "The Hokkien Rayas of Songkhla". Siam Society. 108 (1).
  10. ↑ Hill, Ronald David (23 November 1839). "Plan of Prince of Wales Island and Province Wellesley". National Archives of Singapore. Ms copy by Poon Puay Kee. Diarkibkan daripada yang asal pada 16 Oktober 2022. Dicapai pada 10 Januari 2024.
  11. ↑ Lewis, Su Lin (2016). Cities in Motion: Urban Life and Cosmopolitanism in Southeast Asia, 1920–1940. Cambridge University Press. m/s. 34. ISBN 978-1-107-10833-2.
  12. 1 2 3 "Sejarah - Kerajaan Negeri Pulau Pinang". Dicapai pada 31 Mac 2022. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama ":0" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  13. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 26–28. ISBN 978-983-43372-3-0.
  14. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 81. ISBN 978-983-43372-3-0.
  15. ↑ Bayly, Christopher Alan; Harper, Timothy Norman (2004). Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945. Allen Lane. m/s. 119. ISBN 978-0-7139-9463-6.
  16. ↑ Frank, Richard B. (2020). Tower of Skulls: A History of the Asia-Pacific War, July 1937–May 1942. W. W. Norton & Company. ISBN 978-1-324-00211-6.
  17. ↑ Bayly, Christopher Alan; Harper, Timothy Norman (2004). Forgotten Armies: The Fall of British Asia, 1941–1945. Allen Lane. m/s. 220. ISBN 978-0-7139-9463-6.
  18. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 93–99. ISBN 978-983-43372-3-0.
  19. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 99–102. ISBN 978-983-43372-3-0.
  20. ↑ Stevens, David. "German U-Boat Operations in Australian Waters". Tentera Laut Diraja Australia. Dicapai pada 19 Disember 2023.
  21. ↑ Eugene Quah (Disember 2023). "When Penang Was an Axis Submarine Base". Penang Monthly (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 27 Disember 2023.
  22. ↑ Langdon, Marcus (2014). George Town's Historic Commercial and Civic Precincts (PDF). George Town World Heritage Incorporated. m/s. 4, 8. ISBN 978-967-12281-2-8.
  23. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 111–112. ISBN 978-983-43372-3-0.
  24. ↑ Kratoska, Paul H. (1998). The Japanese Occupation of Malaya: A Social and Economic History. C. Hurst & Co. m/s. 296. ISBN 978-1-85065-284-7.
  25. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 113–120. ISBN 978-983-43372-3-0.
  26. ↑ Koay, Su Lin (September 2016). "Penang: The Rebel State (Part One)". Penang Monthly. Diarkibkan daripada yang asal pada 1 Disember 2017. Dicapai pada 26 November 2017.
  27. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 136. ISBN 978-983-43372-3-0.
  28. ↑ Christie, Clive (1996). A Modern History of Southeast Asia: Decolonization, Nationalism and Separatism. Tauris Academic Studies. m/s. 47–48. ISBN 978-1-85043-997-4.
  29. 1 2 Koay, Su Lin (1 Oktober 2016). "Penang: The Rebel State (Part Two)". Penang Monthly (dalam bahasa Inggeris). Diarkibkan daripada yang asal pada 1 Disember 2017. Dicapai pada 15 Oktober 2016.
  30. ↑ Wong, Chun Wai (5 Oktober 2013). "Wali Kota Pertama George Town Ramanathan Seorang Yang Garang, Ahli Politik, Pendidik dan Aktivis Kesatuan". The Star. Diarkibkan daripada yang asal pada 19 Februari 2018. Dicapai pada 19 Februari 2018.
  31. 1 2 3 Goh, Daniel P. S. (2014). "Between History and Heritage: Post-Colonialism, Globalisation, and the Remaking of Malacca, Penang and Singapore". Trans-Regional and -National Studies of Southeast Asia. 2 (1): 89–93. doi:10.1017/trn.2013.17.
  32. ↑ Ooi, Kee Beng (Disember 2009). "Tun Lim Chong Eu: Masa lalu bukan sekadar sejarah". Penang Monthly. Diarkibkan daripada yang asal pada 8 Ogos 2020. Dicapai pada 30 November 2017.
  33. ↑ Singh, Chet; Rasiah, Rajah; Wong, Yee Tuan (2019). From Free Port to Modern Economy: Economic Development and Social Change in Penang, 1969 to 1990. Penang Institute. ISBN 978-981-4843-96-6.
  34. ↑ Evelyn Teh (Julai 2016). "Di Mana Laut Bertemu Bandar, Di Situ Dunia Bertemu Pulau Pinang". Penang Monthly (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 19 Disember 2023.
  35. ↑ Ooi, Kee Beng; Goh, Ban Lee (2010). Pilot Studies for a New Penang. ISEAS–Yusof Ishak Institute. m/s. 245–246. ISBN 978-981-4279-69-7.
  36. ↑ Ooi, Kee Beng; Goh, Ban Lee (2010). Pilot Studies for a New Penang. ISEAS–Yusof Ishak Institute. m/s. 245.
  37. ↑ Ooi, Kee Beng; Goh, Ban Lee (2010). Pilot Studies for a New Penang. ISEAS–Yusof Ishak Institute. m/s. 94. ISBN 978-981-4279-69-7.
  38. ↑ Jenkins, Gwynn (2008). Contested Space: Cultural Heritage and Identity Reconstructions: Conservation Strategies Within a Developing Asian City. LIT Verlag. m/s. 133–137. ISBN 978-3-8258-1366-6.
  39. 1 2 "Melaka dan George Town, Bandar Bersejarah di Selat Melaka". UNESCO. 7 Julai 2008. Dicapai pada 7 Julai 2008.
  40. ↑ Goh, Ban Lee (25 Februari 2019). "Butterworth Set to Soar". The Sun. Dicapai pada 3 Disember 2023.
  41. ↑ Ang, Lay Pooi (Mei 2006). "Factors Influencing International Tourists in Choosing a Travel Destination: Case Study of Penang, Malaysia" (PDF). Universiti Sains Malaysia.
  42. ↑ Raman, M. (2014). "Challenges of Environmental Resources Development In Penang Island, Malaysia" (PDF). Universiti Kebangsaan Malaysia.
  43. ↑ Penang Statistics: Quarter 2, 2020 (PDF). Penang Institute (Laporan). m/s. 5.
  44. ↑ Draf Rancangan Tempatan Pulau Pinang (Pulau) 2030 Jilid 1. Majlis Bandaraya Pulau Pinang (Laporan).
  45. ↑ Pelan Strategi Majlis Bandaraya Seberang Perai 2023-2030 (PDF). Seberang Perai: Majlis Bandaraya Seberang Perai. m/s. 12.
  46. ↑ Vimal, Kevin (26 Mei 2023). "E&O's Andaman Island Project a Great Push for Penang Green Agenda, Says CM Chow". Buletin Mutiara (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 20 Disember 2023.
  47. ↑ Lim, H. S. (2011). "Pemetaan TSS Menggunakan Imejan THEOS di Pulau Pinang, Malaysia". Universiti Sains Malaysia.
  48. ↑ Chau, Loon Wai (2005). "Meneroka Pelbagai Keberpusatan dalam Wilayah Bandar: Pendekatan Sintaks Ruang" (PDF). Techne Press. 1.
  49. ↑ Abd. Rahman, Abdul Hadi (Sep 2000). "Pemendapan Pantai dan Perubahan Garisan Pantai Terkini Sepanjang Pantai Seberang Perai, Pulau Pinang" (PDF). Universiti Malaya.
  50. ↑ Chee, Su Yin (13 Ogos 2017). "Penambakan Tanah dan Pulau Buatan: Berjalan Atas Tali Antara Pembangunan dan Pemuliharaan" (PDF). Universiti Sains Malaysia. 12: 80. Bibcode:2017GEcoC..12...80C. doi:10.1016/j.gecco.2017.08.005.
  51. ↑ Opalyn Mok (1 September 2023). "KM Pulau Pinang: Kerja Awal Pembinaan Pulau Silikon Buatan Bermula Hari Ini". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 26 Oktober 2023.
  52. ↑ Opalyn Mok (23 Februari 2016). "Gurney Wharf, Taman Tepi Laut Baharu Pulau Pinang". Malay Mail. Dicapai pada 15 Disember 2023.
  53. ↑ Abd. Rahman, Abdul Hadi (Sep 2000). "Pemendapan Pantai dan Perubahan Garisan Pantai Terkini Sepanjang Pantai Seberang Perai, Pulau Pinang" (PDF). Universiti Malaya.
  54. ↑ The Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge. Charles Knight. 1840. m/s. 400.
  55. ↑ "Mengapa Jerebu Tahunan Asia Tenggara Sukar Ditangani?". The Economist. 7 Julai 2013. ISSN 0013-0613. Dicapai pada 15 Oktober 2016.
  56. ↑ "Intergovernmental Oceanographic Commission" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 28 Februari 2018.
  57. ↑ "[WMKB] Butterworth [1948-] Monthly Summaries". The Iowa Environmental Mesonet. Dicapai pada 25 Disember 2024.
  58. ↑ "SYNOP/BUFR observations. Data by months". Meteomanz. Dicapai pada 22 Mac 2024.
  59. ↑ Chow, Mei Mei (6 Mac 2018). "Komitmen Pulau Pinang Memelihara Hutan". Malaysiakini. Dicapai pada 8 Mac 2018.
  60. ↑ "Penang Hill Biosphere Reserve". UNESCO (dalam bahasa Inggeris). Jun 2022. Dicapai pada 13 November 2023.
  61. ↑ Kevin Vimal (11 Jun 2022). "Rizab Biosfera Bukit Bendera Terima Sijil Pengiktirafan Secara Rasmi". Buletin Mutiara. Dicapai pada 20 Disember 2023.
  62. ↑ Hong, Chern Wern (2010). "Potensi, Ancaman dan Cabaran dalam Pembangunan Mampan Taman Negara Pulau Pinang" (PDF). Universiti Sains Malaysia.
  63. ↑ Vaghefi, Negin (14 Jun 2019). "Ekopelancongan: Sektor di Mana Kelestarian Sangat Penting" (PDF). Penang Institute.
  64. ↑ "Perlembagaan Negeri Pulau Pinang" (PDF). Kerajaan Pulau Pinang.
  65. ↑ Dermawan, Audrey (29 April 2025). "Ketua Menteri Pimpin Sambutan Rasmi Yang di-Pertua Negeri Pulau Pinang Ke-9". New Straits Times. Dicapai pada 1 Mei 2025.
  66. 1 2 "Pejabat Tuan Yang Terutama (TYT)". Kerajaan Negeri Pulau Pinang. 19 Julai 2022. Dicapai pada 4 Disember 2023.
  67. 1 2 "Perlembagaan Malaysia" (PDF). Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 14 Mei 2011. Dicapai pada 11 Jun 2011.
  68. ↑ Darrelle Ng (21 November 2022). "Kebangkitan PAS dalam PRU15: Adakah Malaysia Semakin Konservatif?". Channel NewsAsia. Dicapai pada 3 Disember 2023.
  69. 1 2 3 Chew, Huat Hock (28 November 2008). "Beberapa Pemerhatian terhadap Politik Gabungan di Pulau Pinang". Cambridge University Press. 19: 125–146. doi:10.1017/S0026749X00014578. S2CID 145155171.
  70. 1 2 Hutchinson, Francis (23 November 2023). "Pilihan Raya Ogos di Pulau Pinang: Perspektif terhadap Pakatan, Rakan dan Prospek" (PDF). Institut Yusof Ishak – ISEAS (93). ISSN 2335-6677.
  71. ↑ Goh, Beng-Lan (2018). Modern Dreams: An Inquiry Into Power, Cultural Production, and the Cityscape in Contemporary Urban Penang, Malaysia. Cornell University Press. m/s. 149. ISBN 978-1-5017-1919-6.
  72. ↑ "Pulau Pinang negeri pertama lulus had tempoh Ketua Menteri | Awani". www.astroawani.com. 2018-11-16. Dicapai pada 2026-07-14.
  73. ↑ "Chow Kon Yeow dilantik Ketua Menteri Pulau Pinang ke-5 | Awani". www.astroawani.com. 2018-05-13. Dicapai pada 2026-07-14.
  74. ↑ "Keputusan rasmi PRN 2023 - Pulau Pinang". Berita Harian (dalam bahasa Inggeris). 2023-08-12. Dicapai pada 2026-07-14.
  75. ↑ ISMAIL, MOHD KHUZAIRI (2023-08-12). "PRN: Kon Yeow umum PH-BN menang dua pertiga kerusi DUN Pulau Pinang". Utusan Malaysia. Dicapai pada 2026-07-14.
  76. ↑ ROSLI, SYAJARATULHUDA MOHD (2023-11-17). "Muhammad Fauzi Ketua Pembangkang Pulau Pinang baharu". Sinar Harian. Dicapai pada 2026-07-14.
  77. ↑ Harding, Andrew (Sep 2022). "Kajian Asas terhadap Kerajaan Tempatan di Semenanjung Malaysia" (PDF). Universiti Nasional Singapura.
  78. ↑ Ganason, Anesh. "Sistem Pentadbiran Tanah di Malaysia: Meningkatkan Kapasiti Institusi dan Organisasi antara Persekutuan dan Negeri" (PDF). Universiti Kebangsaan Malaysia. Diarkibkan daripada yang asal (PDF) pada 4 Februari 2021. Dicapai pada 5 Mac 2018.
  79. 1 2 Gooi Hsiao Leung. "Menggalakkan Desentralisasi dan Memperbaiki Hubungan Persekutuan-Negeri dalam Persekutuan Malaysia" (PDF). Penang Institute.
  80. ↑ Abdullah, Saifuddin. "George Town: Demokrasi Tempatan Pertama Malaysia". Penang Institute. Dicapai pada 19 Disember 2023.
  81. ↑ "Chor: Akta Pilihan Raya Kerajaan Tempatan Pulau Pinang Tidak Sah". The Edge. 13 Jun 2012. Dicapai pada 30 Disember 2023.
  82. ↑ Hockton, Keith (2012). Penang: An Inside Guide to Its Historic Homes, Buildings, Monuments and Parks. MPH Group Publishing. m/s. 85. ISBN 978-967-415-303-8.
  83. ↑ Langdon, Marcus (2014). George Town's Historic Commercial and Civic Precincts (PDF). George Town World Heritage Incorporated. m/s. 45. ISBN 978-967-12281-2-8.
  84. ↑ Kehakiman Malaysia: Laporan Tahunan 2016 (PDF). Mahkamah Persekutuan Malaysia. 2016. m/s. XV.
  85. ↑ Hockton, Keith (2012). Penang: An Inside Guide to Its Historic Homes, Buildings, Monuments and Parks. MPH Group Publishing. m/s. 172. ISBN 978-967-415-303-8.
  86. ↑ "Direktori Mahkamah". penangbar.org. Jawatankuasa Peguam Pulau Pinang. 15 Januari 2018. Diarkibkan daripada yang asal pada 3 Disember 2016. Dicapai pada 22 Jun 2018.
  87. 1 2 "Senarai Diplomatik dan Konsular November 2023". Kementerian Luar Negeri Malaysia.
  88. ↑ "Hubungan Bandar Berkembar Pulau Pinang–Kanagawa Diperbaharui Sempena Ulang Tahun ke-20". The Star. 22 November 2011.
  89. ↑ Christopher Tan (31 Mei 2019). "Malaysia-China Raikan 45 Tahun Hubungan Diplomatik". Buletin Mutiara. Dicapai pada 13 Januari 2024.
  90. ↑ Beckett, Ian Frederick William (2005). Soldadu Rakyat dan Empayar British, 1837–1902. New York: Routledge. m/s. 14–15. ISBN 978-1-317-32218-4.
  91. ↑ Barber, Andrew (2010). Penang at War: A History of Penang During and Between the First and Second World Wars 1914–1945. AB&A. m/s. 54, 73. ISBN 978-983-43372-3-0.
  92. ↑ "Proses Pengundian Awal bagi Enam PRN Berjalan Lancar". The Sun. 8 Ogos 2023. Dicapai pada 16 Mac 2024.
  93. ↑ "Rejimen 509". Rejimen Askar Wataniah. Dicapai pada 16 Mac 2024.
  94. ↑ "KD Sri Pinang". Tentera Laut Diraja Malaysia. Dicapai pada 16 Mac 2024.
  95. ↑ "Pangkalan TUDM Butterworth". Tentera Udara Diraja Australia. Dicapai pada 16 Mac 2024.
  96. ↑ "Pangkalan Udara Tentera Diraja Malaysia Butterworth, Malaysia: Rasionalisasi Kemudahan Pertahanan Australia" (PDF). Jabatan Pertahanan (Australia). Mei 2007.
  97. ↑ "Statistics Dept: Malaysia's urbanisation rate tripled over five decades". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). 2022-12-23. Dicapai pada 2026-07-14.
  98. ↑ "Laporan migrasi: Selangor, Pulau Pinang paling digemari". Free Malaysia Today. 30 Mei 2017. Dicapai pada 3 Julai 2017.
  99. ↑ Nambiar, Predeep (2021-12-02). "Lebih 3,000 rakyat Kedah hijrah ke P Pinang setiap tahun, kata Ramasamy". Free Malaysia Today | FMT (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-07-14.
  100. ↑ Penemuan Utama Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020: Pulau Pinang. Putrajaya: Jabatan Perangkaan Malaysia. 29 Mei 2022. m/s. 96. ISBN 978-967-253-516-4.
  101. ↑ "Cadangan Bahasa Inggeris jadi bahasa rasmi kedua Pulau Pinang". The Star. 8 November 2010. Dicapai pada 5 Disember 2023.
  102. ↑ Opalyn Mok (2 Ogos 2016). "Penang Hokkien Akan Pupus Jika Tidak Digunakan". Malay Mail.
  103. ↑ "Penemuan Utama Banci Penduduk dan Perumahan Malaysia 2020" (pdf) (dalam bahasa Bahasa Melayu dan Inggeris). Jabatan Perangkaan Malaysia. ISBN 978-967-2000-85-3.
  104. ↑ "WIEF Foundation 17th Roundtable in Penang to Discuss Sustainable Economic Recovery Strategies". Bernama. 15 Ogos 2022.
  105. ↑ DOSM. "Department of Statistics Malaysia". www.dosm.gov.my. Dicapai pada 2026-06-02.
  106. ↑ "Gross Domestic Product (GDP) by State, 2023". Department of Statistics Malaysia (dalam bahasa Inggeris). Jabatan Perangkaan Malaysia. Dicapai pada 2 Jun 2026.
  107. ↑ Mok, Opalyn (2023-09-18). "IRB targets RM7b tax collection for Penang this year". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  108. ↑ Ming, Ong Kian (2017-10-13). "Penang's economy is healthy and strong". Malaysiakini. Dicapai pada 2026-06-02.
  109. ↑ "CM rouses industry leaders as Penang accounts for over 5% of global semiconductor sales". The Vibes (dalam bahasa Inggeris). 2023-11-08. Dicapai pada 2026-06-02.
  110. ↑ ROSLI, SYAJARATULHUDA MOHD (2025-11-05). "Pulau Pinang cipta sejarah, cip FPGA pertama Malaysia". Sinar Harian. Dicapai pada 2026-07-17.
  111. ↑ ...
  112. ↑ "Penang Set to Transform into World-Class Medical Tourism Hub". 11 Ogos 2023.
  113. ↑ Empty citation (bantuan)
  114. ↑ Chong (20 Oktober 2011). "Malaysia Losses From Racial Law Exposed by Foreigners in Penang". Bloomberg L.P.
  115. ↑ Mok, Opalyn (2023-10-10). "Penang CM says state finances healthy, smaller debt to Putrajaya as shown in A-G's 2022 report". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  116. ↑ "Penang Registering As the Second Top-Performing Southeast Asian Residential Market in 1H2023".
  117. ↑ Chin, Yee Whah (Julai 2006). "Penang Small and Medium Enterprises: Struggle, Accommodation and Challenges". Universiti Sains Malaysia.
  118. ↑ "Manufacturing Projects Approved by State, January-December 2023". Cite journal requires |journal= (bantuan)
  119. ↑ "Creating the Silicon Valley of the East 2.0 - MIDA | Malaysian Investment Development Authority". MIDA | Malaysian Investment Development Authority (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  120. ↑ "Malaysia: The Surprise Winner from US-China Chip Wars". Financial Times. 11 Mac 2024.
  121. ↑ Mok, Opalyn (2025-01-24). "Penang airport ranks second in Malaysia for aircraft movements". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  122. ↑ "Penang Port Commission - Total Container Traffic". penangport.gov.my (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  123. ↑ "Business Events Penang 2024 Annual Review" (PDF). 2025. Cite journal requires |journal= (bantuan)
  124. ↑ "Hawker stall island". Otago Daily Times Online News (dalam bahasa Inggeris). 2023-06-13. Dicapai pada 2026-06-02.
  125. ↑ Mok, By Opalyn (2018-12-06). "CM wants Penang to be a global business services hub". Malay Mail (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-06-02.
  126. ↑ "Penang Bridges". Dicapai pada 17 Disember 2023.
  127. ↑ Cripps, Karla (14 Julai 2023). "Famed luxury train is returning to Southeast Asia with two new routes". CNN. Dicapai pada 15 Oktober 2023.
  128. ↑ Statistik Jalan Edisi 2024 (PDF). Jabatan Kerja Raya Malaysia. 2024.
  129. ↑ "Penang Institute's 'Back to Beca' Project out to Safeguard the Trade".
  130. ↑ "Rapid Penang - Bus Service Info".
  131. ↑ "Loke: Federal Gov't Takes Over Penang LRT Mutiara Line Project". 29 Mac 2024.
  132. ↑ "PM Anwar Officiates Penang's Mutiara Line LRT Project Groundbreaking". 11 Januari 2025.
  133. ↑ "Pelan Induk Pelancongan Pulau Pinang 2021-2030". Cite journal requires |journal= (bantuan)
  134. ↑ "Total Container Traffic". Penang Port Commission (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Pelabuhan Pulau Pinang. Dicapai pada 2 Jun 2026.
  135. ↑ "US Navy Ship Calls at Penang".
  136. ↑ "Final Voyage: Ikon Feri Pulau Pinang Tamat Operasi". 2 Oktober 2024.
  137. ↑ Azman, Hazita (2016). "Implementation and Challenges of English Language Education Reform in Malaysian Primary Schools" (PDF). Jurnal Bahasa Inggeris Asia Tenggara. Universiti Kebangsaan Malaysia.
  138. ↑ "Penang Statistics Quarter 2, 2020". Cite journal requires |journal= (bantuan)
  139. ↑ "My Local Stats Pulau Pinang 2021". Jabatan Perangkaan Malaysia. 27 November 2023.
  140. ↑ Beh, May Ting (19 Oktober 2023). "Imagine an Education Hub: Leveraging Penang's International School Ecosystem". Penang Institute.
  141. ↑ "QS World University Rankings 2025".
  142. ↑ "SEAMEO Secretariat".
  143. ↑ "Paperless library option". The Star (Malaysia). 3 Jun 2016.
  144. ↑ Akmal, Riadz (22 November 2021). "Butterworth Digital Library Clinches Two Awards".
  145. ↑ "Utama". Jabatan Kesihatan Negeri Pulau Pinang. Dicapai pada 10 Disember 2023.
  146. 1 2 "Penang's Healthcare Facilities". Penang Institute. Dicapai pada 10 Disember 2023.
  147. ↑ "How Has the Pandemic Affected Penang's Health Landscape?:A Preliminary Study" (PDF).
  148. ↑ "Abridged Life Tables, Malaysia, 2021-2023". Jabatan Perangkaan Malaysia. Sep 2023. ISSN 0128-0007.
  149. ↑ "National Health and Morbidity Survey 2019 Technical Report" (PDF). Kementerian Kesihatan Malaysia. 1. 2019. ISBN 9789671815922.
  150. ↑ Daniel Goh, P. S. (2011). "State carnivals and the subvention of multiculturalism in Singapore" (PDF). National University of Singapore: 120.
  151. ↑ "Calendar of Events 2022" (PDF). Penang Global Tourism.
  152. ↑ Wang, Yi (30 Januari 2023). "Discover Cultural Treasures in Chinese New Year Celebration at Malaysia's Penang". Xinhua News Agency. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  153. 1 2 Jeremy Tan (14 Februari 2024). "Showcase of Cherished Traditions". The Star. Dicapai pada 15 Mac 2024.
  154. ↑ McIntyre, Ian (10 Mac 2023). "New Attractions Await Visitors to Penang". The Vibes. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  155. ↑ "Chingay Festival in Penang is Back". The Star. 11 Mac 2023. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  156. ↑ "Information & Culture". Konsulat Jeneral Jepun di Pulau Pinang. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  157. ↑ N. Trisha (14 Mac 2016). "St Patrick's Day Celebrated with Merriment over Four Days". The Star. Dicapai pada 14 Mac 2016.
  158. ↑ Jeremy Tan (9 Oktober 2010). "Oktoberfest Cheer in Penang". The Star. Dicapai pada 9 Oktober 2010.
  159. ↑ Chen, May Yee (31 Julai 2014). "Old Colonial City in Malaysia Becomes a Stage". The New York Times. Dicapai pada 29 November 2017.
  160. ↑ Ferrarese, Marco (15 November 2019). "Bookworms and Big Ideas Collide at George Town Literary Festival". Nikkei, Inc. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  161. 1 2 Chang, Shu Fun (2014). "Street Art Sparkle as a New Economic Driver in Penang" (PDF). Universiti Sains Malaysia.
  162. ↑ Hon, Yi Wen (13 Ogos 2007). "Keeping Bangsawan Alive". Malaysiakini. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  163. ↑ Opalyn Mok (30 Januari 2019). "The Story of How Boria Evolved from a Passion Play into Parody Theatre". Malay Mail. Dicapai pada 7 Disember 2023.
  164. 1 2 3 "Penang Meeting Planners Guide 2022-23" (PDF). Penang Convention & Exhibition Bureau.
  165. ↑ Khoo, Suet Leng (19 Mac 2023). "Positioning the Creative City Agenda Within Urban Policy Discourse: The Malaysian Scenario" (PDF). Jurnal Kajian Malaysia – melalui Universiti Sains Malaysia.
  166. ↑ "Places". George Town World Heritage Incorporated. Dicapai pada 8 Disember 2023.
  167. ↑ Neil Khor, Jin Keong (2009). "Peranakan Chinese Literature in Penang and the Region: With an Emphasis on Anglophone Penang Peranakan Writing". Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society. 82 (2): 131–143.
  168. ↑ Ramli, Mohd Izzuddin (26 September 2017). "Reclaiming Penang's Historical Role as a Prominent Literary Translation Hub" (PDF). Penang Institute.
  169. ↑ Wong, Chun Wai (7 Disember 2013). "Penang is Home to Many of Malaysia's Earliest English Newspapers". The Star. Dicapai pada 8 Mac 2018.
  170. ↑ "The Star Malaysia's First Issue (9 Sept 1971)". Issuu. 9 September 1971. Dicapai pada 29 Disember 2023.
  171. ↑ Khoo Salma Nasution (2008). Sun Yat Sen in Penang. Areca Books. m/s. 58–61.
  172. ↑ "Profil". Buletin Mutiara. 18 April 2013.
  173. ↑ Opalyn Mok (17 Mei 2017). "'You Mean the World to Me': Universal Story but Unique Penang Experience". Malay Mail. Dicapai pada 27 Disember 2023.
  174. ↑ Cripps, Karla (13 Julai 2017). "George Town, Penang: Asia's Greatest Street Food City?". CNN.
  175. ↑ "Where are the foodies going in 2014?". The Independent (dalam bahasa Inggeris). 2014-02-02. Dicapai pada 2026-07-17.
  176. ↑ Cripps, Karla (2017-07-12). "Penang: Asia's greatest street food city? | CNN". CNN (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2026-07-17.
  177. ↑ Agatha Wong (19 April 2022). "How Penang's Fine Dining Scene is Giving its Famous Street Food a Run for Its Money". Channel NewsAsia. Dicapai pada 8 Disember 2023.
  178. ↑ "Pulau Pinang Michelin Restaurants – the Michelin Guide Malaysia". Michelin Guide. Dicapai pada 8 Disember 2023.
  179. ↑ "Venues of the Games". Sukan SEA 2001. Diarkibkan daripada yang asal pada 20 Disember 2001.
  180. ↑ Velloo, Loganath (17 Mac 2014). "Queen Nicol All Set for a Special World Meet". The Star. Dicapai pada 25 Disember 2023.
  181. ↑ "Penang Will Host 2018 First Asia Pacific Masters Games". Malay Mail. 1 Disember 2016.
  182. ↑ Ong, K. H. (9 Februari 2023). "Penang FC Sets Sight on Top 10 Finish in Super League". Buletin Mutiara. Dicapai pada 17 Disember 2023.
  183. ↑ Christopher Tan (30 Januari 2016). "Spicing Up the Island Aquatic Centre Promises Splashing Fun for Visitors". The Star. Dicapai pada 17 Disember 2023.
  184. ↑ Hockton 2012, halaman 172
  185. ↑ Chong, Kah Yuan (4 Disember 2017). "China Team Awed by Experience at Penang Boat Race". The Star.
  186. ↑ "Husband and Wife Sweep Men's and Women's Titles in 2023 Penang Bridge Marathon". Malay Mail. 17 Disember 2023. Dicapai pada 26 Disember 2023.
  187. ↑ "Stories from Penang" (PDF). University of Queensland. 2016.
  188. ↑ "Buddhist Schools of Thought Converge in Penang". Penang Monthly (dalam bahasa Inggeris). 2023-05-24. Dicapai pada 2025-06-25.
  189. ↑ "Condos in Penang that are flourishing". Edgeprop.my (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2025-06-25.
  • The Penang Tourism Action Council. "The 'Light' Years and Beyond" (2005).

Pautan luar

Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Pulau_Pinang&oldid=6903034"
Pulau Pinang
Tambah topik
Morty Proxy This is a proxified and sanitized view of the page, visit original site.