Almanak etyopyen

Kalandriye Etyopyen an (Amarik: ዐውደ ወር; Ge’ez: ዐውደ ወርኅ; Tigriña: ዓዉደ ኣዋርሕ), yo rele li tou kalandriye Ge’ez (Ge’ez: ዐውደ ወርኅ; Tigriña: ዓዉደ ኣዋርሕ; Amarik: የኢትዮጲያ ዘመን አቆጣጠር), se kalandriye sivil ofisyèl leta peyi Etyopi. Li sèvi tou kòm yon kalandriye kiltirèl tradisyonèl ki pa ofisyèl nan Eritre, epi pami kominote Etyopyen ak Eritreyen k ap viv aletranje. Kalandriye sa a sèvi kòm kalandriye relijye pou kretyen Etyopyen ak Eritreyen ki fè pati Legliz Otodòks Tewahedo yo (Legliz Otodòks Tewahedo Etyopyen ak Legliz Otodòks Tewahedo Eritreyen), ansanm ak Legliz Katolik oryantal yo (Legliz Katolik Eritreyen ak Legliz Katolik Etyopyen) ak legliz pwotestan P’ent’ay yo (legliz evanjelik Etyopyen-Eritreyen). Kalandriye Etyopyen an se yon kalandriye solè ki gen anpil resanblans ak kalandriye Kopt Legliz Otodòks Kopt Aleksandri ak Legliz Katolik Kopt la. Menm jan ak kalandriye Jilyen an, li ajoute yon jou anplis chak kat ane san okenn eksepsyon, epi ane a kòmanse 11 oswa 12 septanm nan kalandriye gregoryen an (pou peryòd 1900 rive 2099). Epòk li a (premye jou premye ane a) koresponn ak 29 out ane 8 apre Jezi-Kri (8 AD). Kalandriye Kopt ki vwazen an sanble anpil ak kalandriye Etyopyen an, men li gen yon epòk diferan (29 out 284 AD) ansanm ak lòt non pou jou semèn yo ak mwa ane a.

kalandriye Etyopyen an gen douz mwa, epi chak mwa gen trant jou. Li gen tou senk oswa sis jou epagomenal (jou ki ajoute anplis), ki fòme yon trèzyèm mwa. Mwa nan kalandriye Etyopyen an kòmanse menm jou ak mwa ki nan kalandriye Kopt la, men non yo ekri an lang Ge’ez. Yo ajoute yon sizyèm jou epagomenal chak kat ane, san okenn eksepsyon, nan dat 29 out selon kalandriye Jilyen an. Sa fèt sis mwa anvan jou anplis kalandriye Jilyen an. Se poutèt sa, premye jou ane kalandriye Etyopyen an, 1 Mäskäräm, pou ane ki ant 1900 ak 2099 (enkli), anjeneral tonbe 11 septanm nan kalandriye gregoryen an. Sepandan, li tonbe 12 septanm nan ane ki vini anvan yon ane bisèk nan kalandriye gregoryen an.

Jou Nouvèl Ane a

Yon bilding nan sant vil Addis Abeba, Etyopi, ap pote koulè nasyonal Etyopyen yo ki se vèt, jòn ak wouj pou make Milenè Etyopyen an nan dat 11 septanm 2007.

Nouvèl Ane Etyopyen an rele Kudus Yohannes nan lang Geʽez ak Tigrinya, alòske nan lang Amharic, lang ofisyèl Etyopi a, yo rele l Enkutatash ki vle di "kado bijou". ^[1] Li rive 11 septanm nan kalandriye gregoryen an; eksepte pou ane ki vin anvan yon ane bisèkstil, lè li rive 12 septanm. Ane kalandriye Etyopyen 1998 Amätä Məhrät ("Ane Mizèrikòd") te kòmanse 11 septanm 2005 nan kalandriye gregoryen an. Sepandan, ane kalandriye Etyopyen 1992 ak 1996 yo te kòmanse 12 septanm nan dat gregoryen an 1999 ak 2003, respektivman. ^{[ sitasyon nesesè ]}

Korespondans dat sa a aplike pou ane gregoryen 1900 rive 2099. Ane bisèkstil kalandriye Etyopyen an se chak kat san eksepsyon, alòske ane syèk gregoryen yo se sèlman ane bisèkstil lè yo divizib egzakteman pa 400; kidonk, yon seri dat korespondan ap pi souvan aplike pou yon sèl syèk. Kòm ane gregoryen 2000 la se yon ane bisèkstil, korespondans aktyèl la dire de syèk olye de sa. ^{[ sitasyon nesesè ]}

Kòmansman ane a (Fèt El-Nayrouz la) tonbe sou 29 oswa 30 Out (nan ane ki jis anvan ane bisèkstil Jilyen an). Dat sa a koresponn ak kalandriye Jilyen Ansyen Stil la; kòmansman ane a te deplase pi devan nan kalandriye Gregoryen ki itilize kounye a pou 11 oswa 12 Septanm (nan ane ki jis anvan ane bisèkstil Gregoryen an). Devyasyon sa a ant Kalandriye Jilyen an ak Kalandriye Gregoryen an ap ogmante avèk tan k ap pase. ^[2]

Epòk

Epòk enkarnasyon an

Pou endike ane a, disip legliz Etyopyen ak Eritreyen yo jodi a itilize Epòk Enkarnasyon an, ki date depi Anonsyasyon Enkarnasyon Jezi a nan dat 25 mas 9 AD (Jilyen), jan Annianus nan Aleksandri te kalkile l anviwon. 400; konsa, premye ane sivil li a te kòmanse sèt mwa pi bonè, nan dat 29 Out AD 8. Pandansetan, Ewopeyen yo te finalman adopte kalkil Dionysius Exiguus te fè yo nan epòk nou an. 525 olye de sa, ki te mete Anonsyasyon an nèf ane pi bonè ( Anno Domini#Nouvel ane ) pase Annianus. Sa lakòz nimewo ane Etyopyen an gen uit ane mwens pase nimewo ane Gregoryen an soti janvye. 1 jiska 10 oswa 11 septanm, apre sa sèt ane mwens pou rès ane gregoryen an. ^[1] ^[3]

Epòk pase yo

Nan tan lontan, yo te itilize yon kantite lòt epòk pou nimewote ane yo tou nan Etyopi, Eritre ak Wayòm Aksum nan .

Epòk Matir yo

Epòk ki pi enpòtan an – yon lè Krisyanis oryantal la te itilize l anpil, epi Legliz kopt òtodòks peyi Lejip la toujou itilize l. se te Epòk Mati yo, ke yo rele tou Epòk Diokletien, oubyen epòk Diokletien ak Mati yo, ki gen premye ane a te kòmanse 29 oktòb 328.

Respektivman pou jou Nouvèl Ane Gregoryen ak Julian yo, 3½ a 4 kèk mwa apre, diferans ki genyen ant Epòk Mati yo ak Anno Domini a se 285 ane (285= 15 × 19). Sa a se paske nan AD 525, Dionysius Exiguus deside ajoute 15 Sik metonik pou 13 ki deja egziste yo Sik metonik nan epòk Dioklesyen an (15×19 + 13×19 = 532) pou jwenn yon 532 konplè sik Pak medyeval ane a, ki gen premye sik la te fini ak ane Epòk Mati yo 247 (= 13 × 20) egal a ane DXXXI. Se tou paske 532 se pwodwi sik Metonik 19 la. ane ak sik solè a ki se 28 ane. Li gen 13 mwa nan yon ane.

Ane Mondyal la

Ozanviwon AD Nan lane 400, yon mwàn Aleksandrin yo te rele Panodoros te fikse Epòk Aleksandri a ( Anno Mundi = nan ane mond lan) ak dat kreyasyon an, sou 29. Out 5493 BC . Apre 6yèm syèk la syèk AD, kwonològ Ejipsyen, Etyopyen ak Eritreyen yo te itilize epòk sa a. Douzyèm ane 532 la sik ane epòk sa a te kòmanse 29 Out ane 360, kidonk 4×19 ane apre Epòk Matir yo.

Dapre Anianos

Evèk Anianos te prefere Anonsyasyon an kòm jou Nouvèl Ane a, 25 Mas. Konsa, li te deplase epòk Panodoros la pou anviwon sis mwa (pou kòmanse 25 mas 5492 anvan Jezikri). Nan kalandriye Etyopyen an, sa te ekivalan a 15 Magabit 5501 BC (EC). ^[4] Epòk Anno Mundi a te rete an vigè jiska fen 19yèm syèk la. syèk. ^[5]

Sik ane bisèkstil

Sik ane bisèkstil katran an asosye avèk kat evanjelis yo: premye ane apre yon ane bisèkstil Etyopyen rele ane Jan an, apre sa ane Matye a, epi apre sa ane Mak la. Ane ki gen sizyèm jou epagomenal la tradisyonèlman deziyen kòm ane Lik la. Yon ane bisèkstil gen 6 jou nan trèzyèm mwa Pagumen (ጳጉሜን) la, epi li rive chak 4 an san eksepsyon. Pagumen gen 5 jou pandan yon ane ki pa bisèkstil.

Mwa

Geʽez ak Amharic (ak sifiks amarik nan parantèz)	Koptik	Julian (ansyen kalandriye) dat kòmansman	Gregoryen dat kòmansman Soti Mas 1900 rive Fevriye 2100]	Dat kòmansman Gregoryen an nan ane apre jou bisèkstil Etyopyen an
Mäskäräm (መስከረም) ^[6]	Thout (Ⲑⲱⲟⲩⲧ)	29 Out	11 septanm	12 septanm
Ṭəqəmt(i) (ጥቅምት)	Paopi (Ⲡⲁⲱⲡⲉ)	28 septanm	11 Oktòb	12 Oktòb
Ḫədar (ኅዳር)	Hathor (Ϩⲁⲑⲱⲣ)	28 Oktòb	10 Novanm	11 Novanm
Taḫśaś (ታኅሣሥ)	Koiak (Ⲕⲟⲓⲁⲕ)	27 Novanm	10 Desanm	11 Desanm
Ṭərr(i) (ጥር)	Tobi (Ⲧⲱⲃⲓ)	27 Desanm	9 janvye	10 janvye
Yäkatit (Tn. Läkatit) (የካቲት)	Mechir (Ⲙⲉϣⲓⲣ)	26 janvye	8 fevriye	9 fevriye
Mägabit (መጋቢት)	Paremhat (Ⲡⲁⲣⲉⲙϩⲁⲧ)	25 fevriye	10 mas	10 mas
Miyazya (ሚያዝያ)	Parmouti (Ⲡⲁⲣⲙⲟⲩⲧⲉ)	27 Mas	9 avril	9 avril
Gənbo (t) (ግንቦት)	Pashons (Ⲡⲁϣⲟⲛⲥ)	26 avril	9 me	9 me
Sane (ሰኔ)	Paoni (Ⲡⲁⲱⲛⲓ)	26 me	8 jen	8 jen
Hamle (ሐምሌ)	Epip (Ⲉⲡⲓⲡ)	25 jen	8 Jiyè	8 Jiyè
Nähase (ነሐሴ)	Mesori (Ⲙⲉⲥⲱⲣⲓ)	25 Jiyè	7 Out	7 Out
Ṗagʷəmen/Ṗagume (ጳጐሜን/ጳጉሜ) ^[6]	Pikougi Enavot (Ⲡⲓⲕⲟⲩϫⲓ ⲛ̀ⲁⲃⲟⲧ)	24 Out	6 septanm	6 septanm

Dat gregoryen sa yo valab sèlman soti mas 1900 rive fevriye. 2100. Sa a se paske 1900 ak 2100 pa ane bisèkstil nan kalandriye gregoryen an, alòske yo nan kalandriye etyopyen an, sa vle di dat anvan 1900 ak apre 2100 yo pral konpanse.

Gade tou

Kalandriye Ejipsyen an
Kalandriye kopt la
Dat Pak la
Adopsyon kalandriye gregoryen an

Referans

1 2 « Ethiopia celebrates New Year 7 years behind Gregorian calendar ». The Africa Report.com (in anglais). 2011-09-09. Retrieved 2022-09-17.
↑ Dubbi, Kallacha (5 septanm 2007). « Ethiopia: Millennium for Whom? ». Sudan Tribune. Retrieved 17 septanm 2022.
↑ Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Dey-2019"
↑ « Ring in the New ». 10 septanm 2004. Archived from the original on 11 fevriye 2017. Retrieved 8 fevriye 2017.
↑ « Walters Ms. W.850, Ethiopian Gospels ». Retrieved 8 fevriye 2017. Church of Madhane Alam in Majate, 1892–1893, known from the endnote on fol. 95r, which gives a record in Amharic of a land grant to the church of Mǝğäte Mädḫane ‛Aläm, enacted in the Year of Matthew, 7385 Anno Mundi (= 1885 EC = 1892–1893 AD)
1 2 « Ethiopia: Pagume - a Short Month With Many Feats ». allAfrica.com (in anglais). 2021-09-13. Retrieved 2022-09-17.

[Africa_Report-2011-1] 1 2 « Ethiopia celebrates New Year 7 years behind Gregorian calendar ». The Africa Report.com (in anglais). 2011-09-09. Retrieved 2022-09-17.

[whom-2] Dubbi, Kallacha (5 septanm 2007). « Ethiopia: Millennium for Whom? ». Sudan Tribune. Retrieved 17 septanm 2022.

[Dey-2019-3] Erè nan sitasyon : Baliz <ref> pa valab ; nou pa bay tèks pou ref yo ki rele "Dey-2019"

[4] « Ring in the New ». 10 septanm 2004. Archived from the original on 11 fevriye 2017. Retrieved 8 fevriye 2017.

[5] « Walters Ms. W.850, Ethiopian Gospels ». Retrieved 8 fevriye 2017. Church of Madhane Alam in Majate, 1892–1893, known from the endnote on fol. 95r, which gives a record in Amharic of a land grant to the church of Mǝğäte Mädḫane ‛Aläm, enacted in the Year of Matthew, 7385 Anno Mundi (= 1885 EC = 1892–1893 AD)

[allAfrica-2021-6] 1 2 « Ethiopia: Pagume - a Short Month With Many Feats ». allAfrica.com (in anglais). 2021-09-13. Retrieved 2022-09-17.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]