Veronako zerrenda

Erromatar Inperioa K.o. 400. urtean bere diozesiekin

Veronako Zerrenda edo Laterculus Veronensis erromatar probintzien zerrenda bat da, Diokleziano (284-305) eta Konstantino I.a (306-337) enperadoreen garaikoa. Haren datazioa 312. urte ingurukoa dela kalkulatzen da. Veronako Monasterioko Liburutegiaren (Biblioteca Capitolare di Verona) VII. mendeko eskuizkribu bati esker bakarrik kontserbatu da

100 bat erromatar eskualde administratibo zerrendatzen dira, inperioko probintziak, hamabi diozesitan banatuta

Diozesiak zerrenda bakarrean aurkezten badira ere, ez daude sekuentzia geografikoan ordenatuta, bi talde banatan baizik: ekialdekoa eta mendebaldekoa. Ekialdeko taldea (Oriens, Pontica, Asiana, Thraciae, Moesiae, Pannoniae) mendebaldekoa baino lehenago dago (Britanniae, Galliae, Viennensis, Italiae, Hispaniae, Afrika). Dokumentua une bakar batekoa da, 314. urtekoa, eta ekialdeko eta mendebaldeko zatiak Lizinio eta Konstantino enperadoreen erantzukizun-eremuei dagozkiela, 313. urtean Liziniok Maximino Daia garaitu zuenetik, 316-317ra arte, Lizinio berak Konstantinoren aurrean gerra galdu zuen arte. Probintziak beheranzko ordenan banatzen.

Aipagarria da Hispaniako elizbarrutia osatzen zuten probintzien deskribapenean akats bat egin bide zela. Zazpi probintzia zerrendatzen dira, baina, berez, sei ziren: Betika, Lusitania, Tarraconensis, Carthaginense, Gallaecia eta Mauritania Tingitana. Esan izan da ezen, beharbada, zerrendako azken probintzia bi hitz desberdinez osatuta dagoenez, kopista nahastu egin zela eta bi probintzia zirela ulertu zuela. Horrelako beste zuzenketak egin dizkioten zerrendari hainbat ikerlarik urteen zehar.^[1]

Lehen edizio kritikoa Theodor Mommsenek egin zuen 1863an. Aleman adituak zerrendaren jatorriaren marko kronologikorako Dioklezianoren agintaldia proposatu zuen. Bere ustez, eskuizkribuak Erromatar Inperioa erakusten zuen K.o. 297. urtearen inguruan idatzi zen. Gaur egun, historialari modernoek zehaztasun handiagoz datatu dute K.o. 314. urtean.^[2]

Laterculus testuaren itzulpenak

Hainbat itzulpen egin dira jatorrizko latinetik hizkuntza modernoetara, eta zuzenketak ere gehitu izan zaizkio. Hurrengo zerrendak latinezko jatorrizkoaren ordena erreproduzitzen du:

Diocensis Orientis: (18 [testuan, 17] probintzia): Libya Superior, Libya Inferior, Thebais, Aegyptus Iovia, Aegyptus Herculea, Arabia Nova, Arabia, Augusta Libanensis, Syria Palaestina, Phoenice, Syria Coele, Augusta Euphratensis, Cilicia, Isauria, Cyprus, Mesopotamia, Osroene

Pontica (7 probintzia): Bithynia, Cappadocia, Galatia, Paphlagonia (testuan, 384 ondoren, bitan zatitua, Diospontus, Pontus Polemoniacus, Armenia Minor, testuan, 384 ondoren Armenia Major barne hartzen du.

Asiana (9 probintzia): Lycia et Pamphylia, Phrygia Prima, Phrygia Secunda, Asia, Lydia, Caria, Irlak, Pisidia, Hellespontus

Thrazia (6 probintzia): Europa, Rhodope, Thracia, Haemimontus, Scythia, Moesia Inferior

Moesiae (11 probintzia): Dacia, Dacia Ripensis, Moesia Superior, Dardania, Macedonia, Thessalia, Achaea, Praevalitana, Epirus Nova, Epirus Vetus, Creta

Pannoniae (7 probintzia): Pannonia Inferior, Savensis, Dalmatia, Valeria, Pannonia Superior, Noricum Ripense, Noricum Mediterraneum

Britanniae (6 [testuan, 4] probintzia): Britannia Prima, Britannia Secunda, Maxima Caesariensis, Flavia Caesariensis

Galliae (8 probintzia): Belgica Prima, Belgica Secunda, Germania Prima, Germania Secunda, Sequania, Lugdunensis Prima, Lugdunensis Secunda, Alpes Graiae et Poeninae

Viennensis (7 probintzia): Viennensis, Narbonensis Prima, Narbonensis Secunda, Novem Populi, Aquitanica Prima, Aquitanica Secunda, Alpes Maritimae

Italia (16 [testuan,12] probintzia): Venetia et Histria, Flaminia et Picenum, Tuscia et Umbria, Apulia et Calabria, Lucania et Bruttii, Corsica, Alpes Cottiae, Raetia

Hispaniae (6 probintzia): Baetica, Lusitania, Carthaginiensis, Gallaecia, Tarraconensis, Mauretania Tingitana

Afrika (7 probintzia): Africa Proconsularis, Valeria Byzacena, Tripolitana, Numidia Cirtensis, Numidia Militiana, Mauretania Caesariensis, Mauretania Sitifensis^[3]

Diozesiak eta bere probintziak zerrendatu ondoren, Inperiotik kanpo dauden herriak aipatzen ditu:, hirutan banaturik.

Batetik, enperadorearen menpe dauden barbaroak: Scoti, Picti, Calidoni, Rugi, Heruli, Saxones, Camari, Crinsiani, Amsiuari, Angri angriuari, Fleui, Bructeri, Cati, Burgunziones, Alamanni, Sueui, Franci, Gallouari, Iotungi, Armilausini, Marcomanni, Quadi, Taifruli, Hermundubi, Vandali, Sarmatae, Sciri, Carpi, Scitae, Gothi, Indii, Armeni, Osrhoeni, Palmoerni (Palmirarrak), Mosoritae, Marmeritae, Theui (nabateoak?), Isauri, Friges (frigiarrak), Persae
Ondoren, "Mauretanian" daudenak aipatzen dira: Mauri gensani, Mauri mazazeses, Mauri baueres, Mauri bacautes, Celtitibari (Celtiberi), Turini, Ausitani (Ausetani), Calpitani (Carpetani), Cantabri, Enantes
Eta azkenik, Rin ibaiaren ertzetan dauden hirietako biztanleak: Usiphorum [Usipiorum], Tuuanium [Tubantum], Nictrensium, Nouarii (Novantae), Casuariorum [Chasuariorum]

Zerrendatutako herri barbaroak, kasu batzuetan, inperioaren egitura probintzialetik kanpo bizi izan ziren, baina guztiak inperioko egoiliartzat hartzen dira argi eta garbi. Hala ere, probintzien barruan bizi ziren barbaroen kasuetan ere, Laterculus-ek iradokitzen du bereizketa esanguratsu bat ezartzen zela eremu «zibilizatuen» eta «zibilizatu gabekoan» artean.^[4]

Erreferentziak

↑ «Laterculus Veronensis - Inicio - Diccionario Tesauro de Historia Antigua y Mitología» www.tesaurohistoriaymitologia.com (kontsulta data: 2025-08-07).
↑ Smorczewski, Łukasz. (2021-12-31). «Some remarks on the chronology of Laterculus Veronensis - a special case of the diocese of Pontus, (in:) Interdisciplinary Research on the Antiquity of the Black Sea, (ed.) M. Matera, R. Karaszewicz-Szczypiorski, Światowit Supplement Series C: Pontica et Caucasica. Volume II (2021), pp. 389-402.» Światowit Supplement Series C: Pontica et Caucasica. (kontsulta data: 2025-08-07).
↑ Timothy D. Barnes (1982) The new Empire of Diocletian and Constantine (Harvard), 208 or, iradoki zuen Mauretania Tubusuctitana izan zitekeela probintzia horren izena.
↑ Arce, Javier (2018). "Goths and Romans in Visigothic Hispania". Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities. De Gruyter. 337. or.

Bibliografia

Villaverde Vega, Noé (2001) Tingitana en la antigüedad tardía, siglos III-VII. Real Academia de la Historia. ISBN 84-89512-94-9
Cameron, Averil; Carbajosa, Pablo; Utande, Inmaculada (2001) El bajo Imperio Romano, 284-430 D.C. Ediciones Encuentro, S.A. ISBN 84-7490-620-2
Navarro García, Luis ; Ramos Pérez, Demetrio ; Díaz-Trechuelo Spínola, María Lourdes (1992) Historia general de España y América. ISBN 84-321-2097-9
Hanslik, R. (1979). "Laterculus Veronensis". Der kleine Pauly, 3. 506. or.
A. H. M. Jones (1954) «The Date and Value of the Verona List», The Journal of Roman Studies, Vol. 44 (1954), 21-29 or. https://doi.org/10.2307/297552
Klein,R. (1999). "Laterculus Veronensis". Lexikon des Mittelalters. 5. pp. 1745-1746.
Clinton Walker, Keyes (1916-04-01) The Date of the Laterculus Veronensis. Classical Philology. JSTOR

Kanpo estekak

Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko wikipediako «Laterculus Veronensis» artikulutik itzulia izan da, 2025-08-07 data duen 1303653799 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2025-08-07 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.

Datuak: Q1163966

[1] «Laterculus Veronensis - Inicio - Diccionario Tesauro de Historia Antigua y Mitología» www.tesaurohistoriaymitologia.com (kontsulta data: 2025-08-07).

[2] Smorczewski, Łukasz. (2021-12-31). «Some remarks on the chronology of Laterculus Veronensis - a special case of the diocese of Pontus, (in:) Interdisciplinary Research on the Antiquity of the Black Sea, (ed.) M. Matera, R. Karaszewicz-Szczypiorski, Światowit Supplement Series C: Pontica et Caucasica. Volume II (2021), pp. 389-402.» Światowit Supplement Series C: Pontica et Caucasica. (kontsulta data: 2025-08-07).

[3] Timothy D. Barnes (1982) The new Empire of Diocletian and Constantine (Harvard), 208 or, iradoki zuen Mauretania Tubusuctitana izan zitekeela probintzia horren izena.

[4] Arce, Javier (2018). "Goths and Romans in Visigothic Hispania". Transformations of Romanness: Early Medieval Regions and Identities. De Gruyter. 337. or.

[1]

[2]

[3]

[4]