بۆ ناوەڕۆک بازبدە
گەڕان

پێشمەرگە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئەم وتار یان بەشە لە پڕۆسەی فراوانکردن یان داڕشتنەوەیەکی سەرەکیدایە. ھەروەھا تۆیش دەتوانیت یارمەتیی بنیاتنانی بدەیت. ئەم داڕێژە لەلایەن Ari Qasm (لێدوان · بەشدارییەکان) دانراوە. ئەگەر ئەم وتار یان بەشە بۆ ماوەی چەند ڕۆژێک دەستکاری نەکرا، ئەوا تکایە ئەم داڕێژە لابە.
ئەگەر تۆ ئەو دەستکاریکەرەی کە ئەم داڕێژەیەت زیاد کردووە و ھێشتاش بەچالاکی دەستکاریی دەکەیت، ئەوا تکایە دڵنیا ببەوە کە لەکاتی دەستکاریکردنە چالاکەکەدا، ئەم داڕێژە بە {{لە بەکارھێنان دایە}} دەگۆڕیت. بۆ چۆنییەتیی بەکارھێنانی پارامەترەکانی داڕێژە، کرتە لە بەستەرەکە بکە. ئەم وتار دوایین جار لەلایەن InternetArchiveBot (لێدوان | بەشدارییەکان) دەستکاری کراوە ٥ ڕۆژ لەمەوبەر. (کاتگرەوەکە نوێ بکەوە)
تێبینیی بەشداریکەر: لە ئێستادا پێداچوونەوەی بەسەردا دەکەم
پێشمەرگه
Pêşmerge
ئاڵای کوردستان، کە بەکاردەھێنرێت لەلایەن پێشمەرگە
وێنەیەکی ھێزەکانی پێشمەرگە
دامەزراندن
فۆڕمی هەنووکەیی٢٠٠٣؛ ٢٣ ساڵ لەمەوپێش (٢٠٠٣)
( ھەرێمی کوردستان)
بارەگاھەولێر، ھەرێمی کوردستان، عێراق
سەرکردایەتی
سەرۆکی ھەرێمی کوردستاننێچیرڤان بارزانی
هێز
تەمەنی سەربازی٢١–٤١
زۆرەملێینییە
ئەندامی چالاک١٣٨،٠٠٠ (پلانی بەھێزکردنەوەی کۆتایی تا ساڵی ٢٠٢٦؛ بە مەزەندەکردنی ئێستا ١٥٠،٠٠٠–٢٠٠،٠٠٠)[١][٢]
Industry
دابینکەری خۆماڵیعێراق وەزارەتی بەرگریی عێراق[٣]
دابینکەری دەرەکی
ئێستا:
پێشتر:
وتاری هاوپەیوەند
مێژووسەدەی ١٩یەم - سەدەی ٢١ەم
پلەکانپلە سەربازییەکانی پێشمەرگە

پێشمەرگە (بە کوردیی باکووری: Pêşmerge؛ کە بە واتای «ئەوانەی ڕووبەڕووی مەرگ دەبنەوە» دێت)[٢٦] بە ھێز یان سوپای نیشتمانیی کوردەکان دەگوترێت و لەئێستادا، وەک ھێز یان سوپای ناوخۆییی ھەرێمی کوردستان دەناسرێن. بەپێی دەستووری عێراق، ھەرێمە فیدراڵییەکان (وەک ھەرێمی کوردستان) بەرپرسن لە «دامەزراندن و ڕێکخستنی ھێزە ناوخۆیییەکان بۆ ھەرێمەکان، وەک پۆلیس، ھێزەکانی ئاسایش و پاسەوانانی ھەرێمی.».[٢٧]

مێژووی ھێزە چەکدارە کوردییەکان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دێرین، کە ھێزە سەربازییە کوردییەکان لە نێوان سەدەکانی ١٦ و ١٩دا پتر ڕێکخران، کاتێک وەک ھێزی یاریدەدەر و سنوورپارێز خزمەتی ھۆزە کوردەکان و میرنشینە کوردییەکان و ھەروەھا دەوڵەتانی عوسمانی و سەفەوییان دەکرد. لە ماوەی سەدەی ٢٠ەمدا، ئەم ھێزانە گەشەیان کرد بۆ بزووتنەوە گەریلایییە ڕێکخراوەکان کە پەیوەست بوون بە بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە کوردییەکان. پێشمەرگەی مۆدێرن لە ساڵی ١٩٤٦ وەک سوپای نیشتمانیی خۆبەناوکردووی کۆماری کوردستان دەرکەوت. لە کۆتاییی سەدەی ٢٠ و سەرەتای سەدەی ٢١دا، پێشمەرگە وەک ھێزە چەکدارەکانی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بەدامەزراوەیی کرا.[٢٨] زاراوەی پێشمەرگە بۆ چەندین میلیشیا و گرووپی چەکداریی کوردیی تریش بەکارھێنراوە، بەتایبەت لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، وەک باڵە چەکدارییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، پارتی ئازادیی کوردستان و کۆمەڵە.[٢٩]

بەفەرمی، پێشمەرگە لەژێر فەرماندەییی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندایە. بەڵام لە کرداردا، پێکھاتەی پێشمەرگە تا ڕاددەیەکی زۆر دابەشبووە و بەجیا لەلایەن دوو پارتی سەرەکیی ڕامیاریی باشووری کوردستانەوە کۆنترۆڵ دەکرێت: پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان. یەکخستن و تێکەڵکردنی پێشمەرگە لەژێر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا لە ساڵی ١٩٩٢ەوە لە کارنامەی گشتیی ھەرێمی کوردستاندایە، بە پێشکەوتنی بەرچاوەوە بەردەوامە لەژێر یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنی ساڵی ٢٠٢٢ی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کە ئامانجی یەکخستنەوەی تەواوە تا ساڵی ٢٠٢٦.[٣٠][١][٣١]

دامەزراوە ئەمنییەکانی تری ھەرێمی کوردستان بریتین لە زێرەڤانی، ئاسایش، پاراستن و زانیاری، و ھێزی پۆلیسی ھەرێم.

وشەناسی

[دەستکاری]

وشەی «پێشمەرگە» دەتوانرێت بە «وەستان لەبەردەم مەرگدا» وەربگێڕدرێت،[٣٢][٣٣] ڤالنتین دەڵێت ئەم وشەیە بۆ یەکەم جار لەلایەن قازی محەممەدەوە لە کۆماری کوردستانی کورتخایەندا (١٩٤٦–١٩٤٧) بەکارھاتووە.[٣٤] وشەکە بۆ فارسیئاخێوەران لەبارە بۆ تێگەیشتن.[٣٥] چوونکە، ناوەکە ھەروەھا بۆ ئاماژەدان بە یەکەیەکی تایبەت لە ناو سوپای ئیمپراتۆریەتیی ساسانیدا بەکارھاتووە، بەتایبەتی یەکەیەکی لاوەکی بە ناوی پوشتیگبان، کە پێی دەگوترا گیان-ئەڤسپار.[٣٦] ئەم جەنگاوەرانە بە دڵسۆزیی بێوچان و ئازایەتییان ناسرابوون، زۆرجار وەک دوایین ھێڵی بەرگری بۆ پاشا ساسانییەکان خزمەتیان دەکرد.[٣٧][٣٨][٣٩][٤٠] دەربڕینی فارسیی «پیشمەرگێ کەسی شودەن» بە شێوەیەکی وشەیی بە واتای «مردن پێش کەسێک» دەھات.[٤١]

مێژوو

[دەستکاری]

سوپا کوردییە سەرەتایییەکان

[دەستکاری]

زۆر پێش دامەزراندنی پێشمەرگە، جەنگاوەرە کوردەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بە نەریتی سەربازی و بەکارھێنانی تەکتیکی گەریلایی ناسرابوون.[٤٢][٤٣] لە سەردەمی کۆندا، سەرچاوە بابلییەکانی دەوروبەری سەدەی حەوتەمی پێش زایین ئاماژەیان بە دانیشتووانی چیاکانی ئەوەی ئێستا باشووری کوردستانە بە «قوتیل» کردووە. پێشنیار کراوە کە زاراوەکە لە وشەی ئەکەدیی «قاردوو» و وشەی فارسیی «گورد» وەرگیرابێت، کە ھەردووکیان پەیوەستن بە واتاکانی وەک «پاڵەوان» یان «جەنگاوەر». ململانێکانی نێوان ئەم کۆمەڵگە شاخاوییە پڕۆتۆ-کوردییە گریمانەکراوانە و گەلانی مێزۆپۆتامیای خواروو لە سەرچاوەکانی پێش ئینجیلدا تۆمارکراون و وەک ھەندێک لە سەرەتاییترین نموونەکانی شەڕی شێوازی پارتیزانی لە ناوچەکەدا دادەنرێن.[٤٢][٤٣] لە نێوان ساڵانی ٢٢٤ و ٢٢٦ی زایینیدا، ئەردەشێری یەکەم، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتیی ساسانی، شەڕی لەگەڵ ھێزە کوردییەکان کردووە بەڵام تەنھا کۆنترۆڵێکی بەشەکیی بەدەستھێناوە. جێنشینەکەی، ئەردەشێری دووەم، کۆتاییی بە سەربەخۆیییە ماوەکەیان لە چیاکاندا ھێنا. ئەردەشێر جەنگاوەرە کوردەکانی بە «ژانسپار/گیان-ئەڤسپار» ناوبردووە، کە بە واتای «خۆبەختکەران» دێت، کە ھاوشێوەی پێشمەرگەی دواترە.[٤٢]

لە سەردەمی ئیسلامیدا، سەربازە کوردەکان بە دیارترین شێوە لەژێر دەستی سەڵاحەددیندا جەنگاون.[٤٢] یەکە تایبەتەکان بەزۆری لە کورد پێکھاتبوون، و پاسەوانی تایبەتی سەڵاحەددین بەگشتی لە ئەندامە کوردەکان وەرگیرابوون.[٤٤][٤٥][٤٦] لە سەدەی ١٦وە تا سەدەی ١٩، جەنگاوەرە کوردەکان لەژێر دەستی سەرۆکھۆزە جیاوازەکان و میرنشینەکاندا خزمەتیان دەکرد، و ھەندێک جار وەک پاسەوانی سنووریی نیمچە سەربازی لەژێر دەسەڵاتی عوسمانی و سەفەویدا بوون، لە کاتێکدا بەشدارییان لە سوپا ڕێکوپێکەکانی ئەم ئیمپراتۆریەتانەشدا دەکرد. لەژێر دەسەڵاتی کوردیی خانەدانی زەنددا، ڕێگە بە ئافرەتان دەدرا شانبەشانی مێردەکانیان خزمەت بکەن، کە ئاستێک لە یەکسانیی ڕەگەزیی تێدا ڕەنگ دەدایەوە کە لە کۆمەڵگە کوردییەکاندا باوتر بوو وەک لە کۆمەڵگە موسڵمانە دراوسێکان.[٤٢]

وێنایەکی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە بەڵگەنامەیەکی قاجاڕی، کە لە پشتییەوە شووراکانی ڕەواندز و لەژێر دەستی تۆپەکانی وەستا ڕەجەب دەردەکەون

لە سەدەی ١٩دا، میر محەممەد سوپایەکی ٣٠،٠٠٠[٤٧] بۆ ٥٠،٠٠٠[٤٨] سەربازیی پێکھێنا بۆ ھەڵمەتەکانی دژ بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە چەکی قوڕسەوە کە مووچەیەیەکی ئاساییی ڕێکیان پێدەدرا، ھەندێک سەرچاوە ئاماژە بەوە دەدەن کە سوپاکەی میر محەممەد «کەمتر نەبووە لە ٨٠،٠٠٠ سەرباز».[٤٩] لە سەرچاوەکاندا، سوپاکەی میر محەممەد بە سوپایەکی ڕێک و یەکگرتوو وەسفکراوە و ھەروەھا ئاماژە بەوەش دراوە کە سوپاکەی بە سوپایەکی نیشتمانی چووە و جلی کوردی یوونیفۆرمی سوپاکەی بووە.[٥٠][٤٨]

بەدرخان بەگ سەرکردایەتیی ھێرشێکی سوارچاکان دەکات.

ھەر لە سەدەی ١٩دا بەدرخان بەگ ٧٠٬٠٠٠ جەنگاوەری کوردی لە ھەڵمەتەکانی دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کۆکردەوە بۆ دامەزراندنی خانەدانی خۆی. بە ھەمان شێوە، شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری نزیکەی ٢٠٬٠٠٠ جەنگاوەری بۆ دژایەتیکردنی دەسەڵاتی عوسمانی کۆکردەوە.[٤٢]

لە وەڵامی زیادبوونی جووڵانەوەی کوردی و ھێرشی ھۆزەکاندا، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی سوارەی حەمیدییەی دامەزراند بۆ دابینکردنی دڵسۆزیی کورد لەژێر ئاڵای پان-ئیسلامیزمدا. سوارەی حەمیدییە زۆر جار وەک پێشەنگی پێشمەرگەی مۆدێرن دادەنرێت، بەتایبەتی لە ڕووی ڕێکخستنی سەربازی و ڕاھێنانەوە. سوارەکانی حەمیدییە یەکەم ئەزموونی شەڕی ڕێکخراوی نا-ھۆزایەتییان بۆ زۆرێک لە کوردەکان دابینکرد، کە تێیدا تاکتیکە سەربازییەکان و بەکارھێنانی کەرەستە مۆدێرنەکانیان فێر کران. ئەفسەرانی ئەم یەکانە (بۆ نموونە: خالیس بەگ و خالید بەگی جبری)، و ھەروەھا ئەندامانی پێشووی سوپای عوسمانی (بۆ نموونە: ئیحسان نووری، ئیبراھیم حەسکی، و ئەندامە جیاوازەکانی کۆمەڵەی سەرھەڵدانی کوردستان، ئازادی، و خۆیبوون)، دواتر لە ڕاپەڕینە کوردییەکاندا بوونە کەسایەتیی کاریگەر و ھەروەھا یارمەتیدەر بوون لە داڕشتنی پێکھاتەی ھێزە کوردییەکانی داھاتوو.[٤٢]

ڕاپەڕینە کوردییەکانی سەدەی ٢٠ەم

[دەستکاری]
سوارچاکانی کورد لەژێر دەستی شێخ مەحموود.

ڕاپەڕینە کوردییەکانی سەرەتای سەدەی ٢٠ەم، وەک ڕاپەڕینەکانی بە سەرکردایەتیی شێخ مەحموود، ڕاپەڕینی عەلی باتی، شۆڕشی کۆچگیری، ڕاپەڕینی ئلکێ، شۆڕشی شێخ سەعید، ڕاپەڕینی ئارارات، و ڕاپەڕینی ئەحمەد بارزانی، ڕۆڵێکی گرنگیان لە پەرەپێدانی پێشمەرگەی مۆدێرندا گێڕا. ئەم ڕووداوانە ئەزموونی سەرەتایییان لە شەڕی گەریلایی و شەڕی ناخۆماڵی دژی دەسەڵاتدارانی دەوڵەت دابینکرد و بەشدار بوون لە بڵاوبوونەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی لە نێوان جەنگاوەرە کوردەکاندا. ئەوان ھەروەھا ھۆزی بارزانییان بەھێزتر کرد، کە سەرکردە سەرەکییەکانی وەک ئەحمەد بارزانی و مستەفا بارزانی لێوە دەرکەوتن.[٤٢][٥١]

مستەفا بارزانی بە پشتبەستن بەو ئەزموونە سەربازییەی لە کاتی ئەم ڕاپەڕینانەدا بەدەستی ھێنابوو، دواتر ھێزە کوردییەکانی بۆ ڕزگارکردنی کوردستان ڕێکخست. لە ساڵی ١٩٤٣دا، سەرکردایەتیی نزیکەی ٢٬٠٠٠ جەنگاوەری کوردی کرد لە ڕاپەڕینێکدا دژی سوپای عێراق و ھێزەکانی بەریتانیا، ڕووداوێک کە زۆر جار وەک پێشەنگی ھێزە پێشمەرگە مۆدێرنەکان دەبینرێت کە دواتر دەرکەوتن، بەتایبەتی لە ماوەی کۆماری کوردستاندا.[٥١]

کۆماری کوردستان

[دەستکاری]

لە ماوەی بوونی کورتخایەنی کۆماری کوردستانی خۆبەناوکردوودا (١٩٤٦–١٩٤٧)، دەستەیەک لە جەنگاوەرانی کورد بە سەرکردایەتیی مستەفا بارزانی وەک سوپای نیشتمانیی فەرمیی کۆمارەکە خزمەتیان دەکرد، دوای ئەوەی بارزانی بۆ پشتگیریکردن لە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان لە سنووری نێوان عێراق و ئێران پەڕییەوە.[٥٢][٥٣]

بەپێی گێڕانەوە کوردییەکان، سەرکردەکانی مەھاباد کۆبوونەوە بۆ ھەڵبژاردنی ناوێک بۆ سوپاکەیان. وەک دەوترێت، ئەوان بە زەحمەت وشەیەکی گونجاو بۆ «سەرباز»یان دەدۆزییەوە. خزمەتکارێک کە گوێی لە گفتوگۆکەیان بوو، پێشنیاری ناوی «پێشمەرگە»ی کرد، کە زاراوەیەکی ناوخۆییی گوندەکەی بوو. ناوەکە وەرگیرا، و ھێزەکە بەفەرمی بە پێشمەرگە ناونرا.[٥٤] جگە لەوەش، بە فەرمانی سەرۆک قازی محەممەد، لێژنەیەک لە «وێژەوانان و نووسەرانی دەستەبژێر» زاراوە سەربازییە کوردییە جیاوازەکانیان بۆ دیاریکردنی پلە و پایەکان پەرەپێدا.[٥٥]

مستەفا بارزانی (ناوەڕاستی پێشەوە) لەگەڵ بەرپرسانی تری سەربازیی کوردیی کۆماری کوردستان.

خزمەکەی سمکۆی شکاک، عەمەر خانی شکاک، شانبەشانی سەرۆک ھۆزی بانە، حەمە ڕەشید، خان بانەیی، و زیرۆ بەگی ھەرکی، لەلایەن وەزیری جەنگ، محەممەد حوسێن سەیفی قازییەوە وەک «مارشاڵ»ی سوپای پێشمەرگە دەستنیشانکران. مستەفا بارزانی بەھۆی ئەزموونی زۆری لە جەنگدا، وەک مارشاڵ و سەرۆکئەرکانی سوپا دەستنیشانکرا.[٥١] ئەفسەرەکان لە ڕێگەی جلوبەرگی شێوازی سۆڤیەتییەوە دیمەنێکی پیشەگەریان دەپاراست، کە زیاتر لەلایەن ئەفسەری سوپای سۆڤیەت کاپتن سەڵاحەددین کازمۆڤەوە ڕاوێژ و ڕێکخستنیان بۆ دەکرا. سۆڤیەتییەکان بەردەوام بوون لە کاریگەرییان بە ناردنی لانی کەم ٦٠ ئەفسەری کورد بۆ ئازەربایجانی سۆڤیەت بۆ ڕاھێنانی سەربازیی زیادە. سوپای مەھاباد لە نزیکەی ٧٠ ئەفسەر، ٤٠ پلەدار، و ١٬٢٠٠ سەرباز پێکھاتبوون. مستەفا بارزانی وەک یەکێک لە سەرکردە باڵاکان، بەرپرسیار بوو لە دەستنیشانکردنی ئەفسەرەکان لە ناو ڕیزەکاندا.[٥٥]

بۆ پاراستنی سەروەریی کۆمارەکە، پێشمەرگە یەکەم شەڕی خۆی لە کاتی شەڕی قاراوەدا لە نزیک شاری سەقز ئەنجامدا. ئەوان بۆسەیەکیان بۆ سەربازگەیەکی ئێرانی دانا و ٢١ سەربازیان کوشت، ١٧یان بریندار کرد و ٤٠یان بەدیلگرت. تا ناوەڕاستی ئایاری ١٩٤٦ ژمارەی ھێزە کوردییەکان گەیشتە نزیکەی ١٢٬٧٥٠ پێشمەرگە، بەڵام زۆربەی ھێرشە کوردییەکان تەنھا بە شەڕە بچووکەکان سنووردار بوون.[٥٥]

ڕووخانی کۆمارەکە

[دەستکاری]

کشانەوەی پشتگیریی سۆڤیەت بەرامبەر بە نەوتی ئێران و ڕووخانی کۆمارەکەی بەدوایدا ھات، لەوانەش لەسێدارەدانی سەرۆکی دەوڵەت، قازی محەممەد، ڕێکخستنی پێشمەرگەی ھەڵوەشاندەوە، کە لەگەڵ ئێرانییەکاندا ڕێککەوتبوون بەئاشتی لە پایتەختی مەھاباد پاشەکشە بکەن، بۆ ئەوەی زیان بە خەڵکی سڤیل نەگات.[٥١][٥٦] ھێزەکانی پێشمەرگە بەسەرکردایەتیی بارزانی بۆ ماوەیەک دوای ڕووخانی کۆمارەکە لە ناوچە لادێیییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا بەچاڵاکی مانەوە و لە ئاداری ١٩٤٧دا لەگەڵ یەکەکانی سوپای ئێراندا جەنگان. لە کاتی ئەم پێکدادانانەدا، باس لەوە دەکرێت کە پێشمەرگە زیانێکی زۆری گەیاندووە و چەندین ئەفسەری ئێرانیی بەدیلگرتووە، بەتایبەتی لە کاتی شەڕی ناڵۆسدا، لەوانەش لیوا جەھانبان، کوڕی ژەنەراڵ نادر جەھانبانی.[٤٢]

ھێرشەکانی ئێران دژی ھێزەکانی پێشمەرگەی ماوە بەردەوام بوون، کە وای کرد بارزانی فەرمانی پاشەکشە بەرەو ناوچەی خۆی لە بارزان لە باشووری کوردستان بدات. دوای گەیشتن بە سنووری نێوان عێراق و ئێران، چەندین ئەفسەری پێشمەرگە کە گەڕابوونەوە لەلایەن سوپای عێراقەوە دەستگیرکران و لەسێدارەدران، سەرەڕای دڵنیایییەکانی پێشوو بۆ لێبوردنی گشتی. لە ھەوڵێکدا بۆ گرتنی بارزانی، دەسەڵاتدارانی عێراق دواتر ژمارەیەکی زۆر سەربازیان لە ناوچەکەدا جێگیرکرد. بارزانی و شوێنکەوتووانی بە پێشبینیکردنی کردەوەی زیاتر، جارێکی تر ڕایان کرد و بە درێژاییی سنووری ئێران و تورکیا و دواجار بۆ ناو یەکێتیی سۆڤیەت ڕۆیشتن، کە تێیدا تا ساڵی ١٩٥٨ لە دەربەدەریدا مانەوە.[٤٢]

باشووری کوردستان

[دەستکاری]
جەنگاوەرانی پێشمەرگە لە ناوەڕاستی سەدەی ٢٠ەمدا لەگەڵ جەنگاوەری ناوداری پارتیزانی کورد مامەڕیشە (ناوەڕاستی دواوە).

دوای کودەتای سەربازیی ساڵی ١٩٥٨ی عێراق، جەنگاوەرانی پێشمەرگەی دەربەدەر بە سەرکردایەتیی بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان (پەدەکە)ی تازە دامەزراو، لەلایەن عەبدولکەریم قاسمەوە ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە عێراق. لە بەرامبەردا، پێشمەرگەی بارزانی سەرەتا پشتگیرییان لە ھەوڵەکانی قاسم دەکرد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی عێراقیی فرەنەتەوەیی دژی ڕاپەڕینەکانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی. بەڵام لەگەڵ گەشەکردنی کاریگەریی بارزانی، قاسم داواکارییەکانی کوردی ڕەتکردەوە، کە بووە ھۆی زیادبوونی گرژییەکانی نێوان ھەردوو لا. تا کۆتاییی ساڵی ١٩٦١، بارزانی توانیبووی زۆرێک لە ھۆزە کوردەکان لەژێر ئاڵای پێشمەرگەدا یەکبخات و کۆنترۆڵی بەشە گەورەکانی کوردستانی عێراقی کردبوو. ئەم پێشھاتانە، لەگەڵ نیگەرانییەکانی قاسم لەسەر فراوانبوونی دەسەڵاتی بارزانی، بووە ھۆی ھەڵگیرسانی یەکەم شەڕی کورد و عێراق (ناسراو بە شۆڕشی ئەیلوول) لە ساڵی ١٩٦١دا. ململانێکە کە تا ساڵی ١٩٧٠ بەردەوام بوو، یەکەم شەڕی گەورە بوو کە پێشمەرگە لە کوردستانی عێراقدا ئەنجامی دا، کە تێیدا بارزانی و ھێزەکانی بەدوای سەربەخۆییی کوردستاندا دەگەڕان.[٤٢][٥٣] جەنگەکە بووە ھۆی واژووکردنی ڕێککەوتننامەی ئۆتۆنۆمیی ساڵی ١٩٧٠ی عێراق و کورد لە نێوان کورد و ڕژێمی بەعسدا، کە لە ساڵی ١٩٦٣دا جێگەی عەبدولکەریم قاسمی گرتبووەوە. ئۆتۆنۆمیی کورد تا ساڵی ١٩٧٤ جێبەجێ نەکرا، کە ئەمەش بووە ھۆی دووەم شەڕی کورد و عێراق لە ساڵی ١٩٧٥دا. جەلال تاڵەبانی، ئەندامێکی پێشەنگی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ھەمان ساڵدا بۆ زیندووکردنەوەی بەرگری وازی ھێنا و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی)ی دامەزراند. ئەم ڕووداوە بنەمای ناڕەزایەتیی ڕامیاریی نێوان پارتی و یەکێتیی دروستکرد کە تا ئەمڕۆش ھێزەکانی پێشمەرگە و زۆربەی کۆمەڵگەی کوردی دابەش دەکات.[٥٧] دوای مردنی مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٧٩دا، کوڕەکەی مەسعوود بارزانی جێگەی گرتەوە.[٥٣] گرژییە ڕامیارییەکان لە ساڵانی دواتردا لە نێوان پارتی و یەکێتیدا زیادی کرد، لە کاتێکدا ھێزەکانی پێشمەرگە شەڕیان دەکرد بۆ ئەوەی کوردستانی عێراق لەژێر کۆنترۆڵی پارتی خۆیاندا بھێڵنەوە، و ھاوکات بەرگرییان لە ھێرشەکانی سوپای عێراق دەکرد.[٥٨]

لە ساڵی ١٩٨٨دا، ڕژێمی بەعسی عێراق ھەڵمەتی ئەنفالی دژی پێشمەرگە و خەڵکە مەدەنییەکانی ناوچە لادێیییەکانی باشووری کوردستان دەستپێکرد، کە بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ھەزاران کەس، کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون. لە کاتی شەڕکردن دژی پێشمەرگە، سوپای عێراق ھەندێک جار لەلایەن ھاوکارە کوردەکانەوە پشتگیری دەکران، کە بە شێوەیەکی باو پێیان دەگوترا «جاش».[٥٩]

جەنگاوەرێکی کورد لە کاتی ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٩١ی عێراق

دوای کۆتاییھاتنی شەڕی کەنداوی یەکەم، ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ سەری ھەڵدا، کە بووە ھۆی بەدەستھێنانی ئۆتۆنۆمیی دی فاکتۆ بۆ ھەرێمی کوردستان.[٥٨] ھەم پێشمەرگە حیزبییەکان و ھەم ئەوانەی سەر بە ھیچ حیزبێک نەبوون ڕۆڵێکی گرنگیان لە کاتی ڕاپەڕینەکاندا گێڕا، لە کاتێکدا توانای شەڕیان بەھۆی ناوچە دژەفڕینەکانی عێراقەوە زۆر زیادی کرد، کە تا ساڵی ٢٠٠٣ لە شوێنی خۆیان مانەوە.[٥٩][٦٠] پێشمەرگە کوژراوەکان وەک شەھید یادیان دەکرایەوە. یادی جەنگاوەرە پێشمەرگە کوژراو، بریندار و دێرینەکان لە ژیانی گشتیدا لە ڕێگەی تابلۆ، پەیکەر، و مۆنیۆمێنتەکان، و ھەروەھا لە ڕێگەی نوێنەرایەتیکردنی بەردەوام لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن و لە ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوەدا بڵاو بووەوە. زۆربەی ھاوکارە کوردەکان لێبوردنی گشتییان پێبەخشرا، و ھەندێکیان دواتر لە ھێزەکانی پێشمەرگەی پارتەکانی خۆیاندا جێگیرکران.[٥٩]

دوای بەدەستھێنانی ئۆتۆنۆمی، شەڕی ناوخۆی کورد (شەڕی براکوژی) ھەڵگیرسا، کە ململانێیەک بوو لە نێوان پارتە ڕکابەرەکانی پارتی و یەکێتی، کە تێیدا ھێزەکانی پێشمەرگە بۆ شەڕکردن دژی یەکتر بەکارھێنران.[٥٨] شەڕی ناوخۆ بەفەرمی لە ئەیلوولی ١٩٩٨دا کۆتاییی ھات کاتێک بارزانی و تاڵەبانی «ڕێککەوتننامەی واشنتن»یان واژووکرد و پەیماننامەیەکی فەرمیی ئاشتییان دامەزراند.[٦١] لە ڕێککەوتنەکەدا، لایەنەکان ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی داھاتی نەوت و دەسەڵات، ڕێگریکردن لە پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە بەکارھێنانی خاکەکانی باشووری کوردستان، و ڕێنەدان بە چوونە ناوەوەی سوپای عێراق بۆ ناوچە کوردییەکان. تا ئەو کاتە نزیکەی ٥٬٠٠٠ پێشمەرگە و کەسی سڤیل لە ھەردوو لا کوژرابوون، و زۆرێکی تریش بەھۆی ئەوەی لە «لایەنی ھەڵە» بوون، دەرکرابوون.[٦٢]

لە ماوەی دەیان ساڵەی ململانێکاندا، پێشمەرگە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک ڕزگارکەری دانیشتووانی کورد دەبینران.[٥٩]

داگیرکردن و کۆنترۆڵکردنی عێراق ٢٠٠٣–٢٠١١

[دەستکاری]
پێشمەرگەی کورد و ھێزە تایبەتەکانی ئەمریکا دوای تێکشکاندنی ئەنسارولئیسلام لە کاتی ئۆپەراسیۆنی ڤایکینگ ھامەر لە ھەڵەبجە، کوردستانی عێراق.

لە ساڵانی دواتردا، گرژییەکان بە بەرزی مانەوە، بەڵام ھەردوو لایەن لە یەکتر نزیک بوونەوە، و لە ساڵی ٢٠٠٣دا ھەردووکیان بە ھاوبەشی بەشدارییان لە ڕووخانی ڕژێمی بەعسدا کرد وەک بەشێک لە شەڕی عێراق و شەڕی جیھانی دژی تیرۆر.[٦٣] سی ئای ئەی و ھێزە تایبەتەکانی تری ئەمریکا، کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٢دا گەیشتنە عێراق، ئۆپەراسیۆنی شەڕی نا-نەریتییان لەگەڵ پێشمەرگەدا دژی تێرۆریستانی ئەنسارولئیسلام ئەنجام دا. جگە لەوەش پێشمەرگە بۆ پێکھێنانی «بەرەی باکوور» دژی سوپاکانی سەددام حوسێن ڕێکخرابوون.[٦٤] لەگەڵ دەستپێکردنی ھەڵمەتی بۆردومان و داگیرکاریی دواتری عێراق، ھێزەکانی پێشمەرگە کە شانبەشانی ھێزە تایبەتەکانی ئەمریکا کاریان دەکرد، لە سنووری ھەرێمی کوردستان تێپەڕین و دەستیان بەسەر ناوچە بەرفراوانەکاندا گرت کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە کوردی دادەنران بەڵام پێشتر لەژێر کۆنترۆڵی کورددا نەبوون. ئەم ناوچانە بریتی بوون لە شنگال، دووزخورماتوو، خانەقین، و کەرکووک.[٦٥] پێشمەرگە بە پەکخستنی تیمی پێنجەمی سەددام حوسێن لە باکووری عێراق، یارمەتیدەر بوو بۆ ئاسانکاریی داگیرکردنی باشووری عێراق لەلایەن ھاوپەیمانانەوە و ژمارەی ئەو ھێزە عێراقییانەی کەم کردەوە کە بۆ دژایەتیکردنی ئۆپەراسیۆنەکانی ھاوپەیمانان لە شوێنەکانی تر بەردەست بوون، کە پێدەچێت ژیانی سەدان و ئەگەر ھەزاران کەسیشی ڕزگار کردبێت. پێشمەرگە ھەروەھا ڕۆڵێکی سەرەکیی گێڕا لە یارمەتیدانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئەرکی گرتنی دیکتاتۆری عێراقی سەددام حوسێن.[٦٦][٦٧] دوای ڕووخان، پێشمەرگە لە ڕووی ڕامیارییەوە ناسێندرا و پێگەیەکی یاساییی تایبەتی بەدەست ھێنا. ئەم باشتربوونە لەلایەن دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان (CPA)ەوە ھات بە دەرکردنی فەرمانەکان کە دانیان بە پێشمەرگەدا نا و لە ھەڵوەشاندنەوە بەدەرکردن.[٦٨] بەڵام بەر لەم بڕیارە ناڕێکی لە نێوان سەرکردەی کورد مەسعوود بارزانی و بەڕێوەبەری ئەمریکی لە عێراق، پۆڵ بریمەردا ھەبوو، کە بەردەوامیی بوونی پێشمەرگەی وەک «ھێڵی سوور» لە پێکھێنانی دەوڵەتی نوێی عێراقدا دەبینی. بارزانی داواکارییەکانی بۆ ھەڵوەشاندنەوە ڕەت کردەوە و بەپێی ڕاپۆرتەکان بە بریمەری گوتووە کە «پیاو بە و وەرە بۆ کوردستان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە.» بریمەر دواتر دەستی لە ھەوڵەکانی بۆ ھەڵوەشاندنەوەی پێشمەرگە ھەڵگرت.[٦٩] لە ئابی ٢٠٠٣دا، بەشێک لە پێشمەرگە بۆ تەناھیی سنوور و پاراستنی بۆرییەکانی نەوت تەرخان کران، لە کاتێکدا ھەندێکی تریان لەگەڵ سوپای ھاوپەیمانان ڕاھێنانیان دەکرد. یەکەکانی پێشمەرگە لە گەڕان، لێکۆڵینەوە، و ئەرکە تەناھییەکاندا لە نزیکەوە ھاوکاریی ھێزەکانی ئەمریکایان دەکرد. لە قۆناغێکدا، پێشمەرگە ٣٠٪ی سوپای نوێی عێراقیان پێکھێنا.[٦٨] لە ساڵی ٢٠٠٤دا، «دژە تێرۆری کوردستان» تێرۆریستی پاکستانیی لەدایکبووی سعوودیە حەسەن غوولی دەستگیر کرد، کە بۆ ڕێکخراوی ئەلقاعیدە لە عێراق کاری دەکرد. غوول ماوەیەکی کەم دوای ئەوە ڕادەستی ئەفسەرانی ھەواڵگریی ئەمریکی کرا، کە دواجار بووە ھۆی کوشتنی ئوسامە بن لادن لە ئۆپەراسیۆنێکی نھێنیی سەربازیی ئەمریکادا لە پاکستان لە ساڵی ٢٠١١دا.[٧٠][٧١][٧٢]

دانپێدانانی یاسایی

[دەستکاری]

ماددەی ١١٧ی دەستووری نوێی ٢٠٠٥ی عێراق ڕێگەی بە ھەرێمە فیدراڵییەکان (وەک ھەرێمی کوردستان) دا کە دەزگا تەناھییە ناوخۆیییەکانی خۆیان دامەزرێنن؛ واتە «پۆلیس، ھێزە تەناھییەکان و پاسەوانانی ھەرێم.» پێشمەرگە بە شێوەیەکی یاسایی وەک یەکێک لەم ھێزە تەناھییە ناوخۆیییە ھەرێمییە ڕێگەپێدراوانە ناسێندراوە.[٧٣] لە ساڵی ٢٠٠٦دا، کۆنفرانسێکی گەورە لە ھەولێر، بە بەشداریی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، حکوومەتی عێراق، و ھێزە فرەنەتەوەیییەکان لە عێراق، زیاتر ڕۆڵی پێشمەرگەی ڕوون کردەوە: بەرگریکردن لە ھەرێمی کوردستان، پشتگیریکردن لە ھەوڵە تەناھییە فیدراڵییەکان، شەڕکردن دژی تیرۆر، و پاراستنی دامەزراوە دەستوورییەکان.[٦٨]

قۆناغی دوای دانپێدانان

[دەستکاری]

دوای دانپێدانانی لەلایەن زلھێزە نێونەتەوەیییەکان و لەژێر دەستووری عێراقدا، بارودۆخی ھەرێمی کوردستان لە کاتی داگیرکردنی عێراقدا تا ڕادەیەک جێگیر مایەوە، کە ڕێگەی بە پێشمەرگە دا ھێزەکانیان لە ئەکادیمییە سەربازییەکانی ناوچەکانی زاخۆ–دھۆک و قەڵاچۆلان–سلێمانی دووبارە ڕێکبخەنەوە و ڕاھێنانیان پێ بکەن، لەکاتێکدا لە نێوان پەدەکە و یەکێتیدا بە دابەشکراوی مانەوە. لە ماوەی داگیرکردنی عێراقدا، ڕۆڵی پێشمەرگە وردە وردە لە دابینکردنی تەناھییەوە گۆڕدرا بۆ بەشداریکردن لە ئۆپەراسیۆنە چالاکەکانی دژە سەرھەڵدانییان، بە ھاھەنگی لەگەڵ ھێزە تەناھییەکانی عێراق و ھێزە فرەنەتەوەیییەکان، دژی ئەندامانی پێشووی بەعس، ئەلقاعیدە، جەنگاوەرە ھۆزە سوننەکان، و جەنگاوەرە بیانییەکان. ئۆپەراسیۆنەکانی دژەتیرۆر کە لەلایەن پێشمەرگەوە ئەنجام دران، بەشدار بوون لە کردنی ھەرێمی کوردستان بە یەکێک لە ناوچە جێگیرترەکانی عێراق.[٧٤] لە ساڵی ٢٠٠٩ تا ٢٠١٠، زیادبوونی تۆمەتەکانی گەندەڵی دژی ھەردوو پارتەکە بووە ھۆی ئەوەی زۆرێک لە پێشمەرگە حیزبییەکان بچنە پاڵ بزووتنەوەی گۆڕان، کە داوای ھەڵوەشاندنەوەی میلیشیا حیزبییەکان و نەھێشتنی گەندەڵی دەکرد.[٦٢] دوای کۆچی دواییی سەرکردەکەی، نەوشیروان مستەفا، ناوبانگی بزووتنەوەکە کەم بووەوە،[٧٥] و زۆربەی جەنگاوەرانی پێشمەرگە لەژێر کۆنترۆڵی پەدەکە و یەکێتیدا مانەوە.

سەربازێکی پێشمەرگەی کورد بە تفەنگێکی ئێم٩٣.

شەڕی ساڵی ٢٠١٤ دژی دەوڵەتی ئیسلامی

[دەستکاری]

لە نیوەی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤دا، لە کاتی ھێرشەکانی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، ھێزە چەکدارەکانی عێراق بە خێرایی لە زۆربەی سوننەنشینەکانی ڕۆژاوای عێراق ڕووخان، کە بووە ھۆی کەوتنی مووسڵ و ناوچە ستراتیژییەکانی تر. ھێزەکانی پێشمەرگە، کە زۆربەیان بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ ئەزموونی شەڕی گەورەیان نەبوو، بە خێرایی چوونە ناو ئەو پێگانەی کە لەلایەن ھێزە عێراقییەکانەوە لە ناوچە کێشە لەسەرەکاندا چۆڵ کرابوون کە دانیشتووانێکی زۆری کوردیان ھەبوو، لەوانەش شنگال، جەلەولا، دووزخورماتوو، ڕەبیعە و شاری دەوڵەمەند بە نەوتی کەرکووک. زۆربەی ناوچە باشوورییەکانی کوردستانی عێراق، لەوانەش جەلەولا، دووزخورماتوو و کەرکووک لەژێر کۆنترۆڵی پێشمەرگەدا مانەوە تا ساڵی ٢٠١٧ و لە چەندین بۆنەدا بەرگرییان لێ کرا دژی ھێرشەکانی داعش.[٧٤][٧٦]

ڕاپۆرتێکی ساڵی ٢٠١٥ی دەنگی ئەمریکا دەربارەی شەڕی پێشمەرگە دژی داعش لە باشووری ھەولێر

بەڵام لە نیوەی دووەمی ساڵی ٢٠١٤دا، پێشمەرگە نەیتوانی ئەو پێگە نوێیانەی لە ڕۆژاوای کوردستانی عێراق (دەشتی نەینەوا/پارێزگای نەینەوا) بەدەستی ھێنابوو بیپارێزێت، لەوانەش شنگال، کە بەدوایدا کۆمەڵکوژیی بەرفراوان لەلایەن دەوڵەتی ئیسلامییەوە ئەنجام درا، لەوانەش کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان. دوای پاشەکشەی سەرەتایی، کە پایتەختی ھەرێم، ھەولێر کەوتە مەودای نزیکەی ٣٠ خولەک لە پێشڕەوییەکی دەوڵەتی ئیسلامی، پێشمەرگە دواتر ھێرشی پێچەوانەی کرد و تەواوی پارێزگای ھەولێر، ناوچە بەرفراوانەکانی ڕۆژاوای کوردستانی عێراق لە پارێزگای نەینەوا، و باشووری کوردستانی عێراق لە پارێزگاکانی دیالە و کەرکووک وەرگرتەوە. ئەم ئۆپەراسیۆنانە بە ھاھەنگی لەگەڵ پشتگیریی ئاسمانیی ئەمریکا و ھێزە کوردییەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) ئەنجام دران، کە لە کاتی چەندین ھێرشدا لە پارێزگای نەینەوا، لەوانەش ھێرشەکانی شنگال، ھاوکاریی پێشمەرگەیان کرد. ھێرشەکانی شنگال یەکێک بوو لە یەکەمین ھاوکارییە سەربازییەکانی سەر سنوور لە نێوان ھێزە کوردییەکانی بەشە جیاوازەکانی کوردستان لە سەدەی ٢١ەمدا.[٧٤][٧٦][٧٧] لە ئەیلوولی ٢٠١٤دا، لە کاتی گەمارۆدانی کۆبانیدا، نزیکەی ٣٠٠ جەنگاوەری پێشمەرگە بۆ ڕۆژاوای کوردستان ڕەوانە کران بۆ یارمەتیدانی ھێزە کوردییەکانی ئەوێ، کە ئەمەش یەکەم بڵاوکردنەوەی فەرمیی پێشمەرگە بوو لە دەرەوەی عێراق. پێشمەرگە کە بە چەکی قورس تەیار کرابوون، لە دوو سنووری نێودەوڵەتی پەڕینەوە و لە کاتی تێپەڕبوونیاندا لەلایەن جەماوەرێکی زۆری کوردانی تورکیاوە پێشوازییان لێ کرا.[٧٤] بەپێی گوتەی مایڵز بی کاگینسی سێیەم، وتەبێژی باڵای ھاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ تێکشکاندنی داعش لەو کاتەدا، پێشمەرگە «گەورەترین قوربانی»ی لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیدا داوە بە کوژرانی زیاتر لە ١٬٣٠٠ پێشمەرگە، و برینداربوونی پتر لە ٨٬٠٠٠ کەس.[٧٦] وەک لە ڕاپۆرتێکی فەرمانگەی فیدراڵیی ئەڵمانیا بۆ کۆچبەران و پەنابەران ھاتووە، پێشمەرگە لەلایەن خەڵکی ناوچەکەوە وەک پاڵەوان دەبینرێن بەھۆی بەشدارییان لە شەڕی دژی داعشدا.[٧٧]

چاکسازییەکانی دوای ٢٠١٧

[دەستکاری]

دوای تێکشکاندنی داعش لە ساڵی ٢٠١٧دا، ململانێکان لەگەڵ حکوومەتی عێراق، کە لەلایەن میلیشیا شیعەکان و سپای پاسدارانەوە پشتگیری دەکران، دووبارە سەریان ھەڵدایەوە، کە بووە ھۆی ململانێی ساڵی ٢٠١٧ی عێراق و کورد.[٧٨] چاکسازییەکانی پێشمەرگەی دوای داعش سەرنجیان خستە سەر یەکخستن و مۆدێرنکردن. لە ئەیلوولی ٢٠٢٢دا، ئەمریکا و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنیان نوێ کردەوە بۆ دروستکردنی ھێزێکی یەکگرتووی نا-حیزبی لەژێر فەرماندەیی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە تا ساڵی ٢٠٢٦، لەوانەش ھەڵوەشاندنەوەی یەکەکانی ٧٠ و ٨٠ی حیزبی، دامەزراندنی دوو فەرماندەیی ناوچەیی و ١١ تیمی پیادەی سووک، و گەیشتن بە ھێزێکی پلانی بۆ داڕێژراوی ١٣٨٬٠٠٠ کەسی.[٧٩] تا ناوەڕاستی ٢٠٢٥، چوار تیم کەوتبوونە کار، ناونووسینی بایۆمەتری لە ٨٥٪ تێپەڕیبوو، و یەکخستنەکە چووە دوا قۆناغی خۆیەوە، کە پێشبینی دەکرێت تا کۆتاییی ساڵ تەواو بێت.[٨٠][٨١] پێشکەوتنەکان بریتی بوون لە «دەستپێشخەریی ئامادەییی ھێزی پزیشکیی پێشمەرگە»ی ساڵی ٢٠٢٥ و پێشنیازەکان بۆ سیستمەکانی بەرگریی ئاسمانی.[٨٢][٨٣] بەردەوامیی پشتگیریی ھاوپەیمانان لە ڕێگەی CTEFەوە مووچە، ئۆتۆمبێل، و کەرەستەی دابین کرد.[٧٩] بەڵام پێشکەوتنەکان بەھۆی دابەشبوونی پەدەکە-یەکێتی، ھەڕەشەی داعش، و کێشەکان لەگەڵ حکوومەتی ناوەندی لە بەغدا، خاو بوونەتەوە.[٨٤]

پێکھاتە

[دەستکاری]

وابەستەیییە حیزبییەکان

[دەستکاری]

پێشمەرگە زیاتر لە نێوان ھێزە دڵسۆزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پەدەکە) و ئەو ھێزانەی دڵسۆزن بۆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی) دابەش بوون،[٨٥] لە کاتێکدا پارتە کوردییە بچووکەکانی تر وەک پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستانیش یەکە بچووکەکانی پێشمەرگەی خۆیان ھەیە.[٨٦] بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستانیش یەکەی پێشمەرگەی خۆی ھەبوو، کە لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا بوو بە لقێکی فەرمیی پێشمەرگە، و لە ساڵی ٢٠٠٣دا چەککرا.[٨٧] لە ژیانی ڕۆژانە و میدیاکاندا، پێشمەرگەکان بە «پێشمەرگەی پارتی» (پەدەکە) یان «پێشمەرگەی یەکێتی» ناودەبرێن.[٨٨] پەدەکە و یەکێتی زانیاری دەربارەی پێکھاتەی ھێزەکانیان بۆ حکوومەت یان میدیاکان ئاشکرا ناکەن.[٨٥] بۆیە ھیچ ژمارەیەکی جێی متمانە نییە کە چەند جەنگاوەری پێشمەرگە ھەن.[٨٥] دەزگاکانی ڕاگەیاندن مەزەندەیان کردووە کە لە نێوان ١٥٠٬٠٠٠ تا ٢٠٠٬٠٠٠ پێشمەرگە ھەبن، بەڵام ئەم ژمارەیە زۆر جێی مشتومڕە.[٨٩][٩٠] پێشمەرگە دابەش بوون بەسەر ناوچەی «زەرد»ی ژێر دەسەڵاتی پەدەکە کە پارێزگای دھۆک و پارێزگای ھەولێر دەگرێتەوە و ناوچەی «سەوز»ی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی کە پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەڵەبجە دەگرێتەوە. ھەر ناوچەیەک لقی پێشمەرگەی خۆی ھەیە لەگەڵ دامەزراوە حوکمڕانییەکانی خۆیان کە ھاھەنگی لەگەڵ لقی تر ناکەن.[٩١][٩٢]

ھەوڵەکانی یەکخستن

[دەستکاری]

بەھۆی سروشتی دابەشبووی ھێزەکانی پێشمەرگە، ھیچ ناوەندێکی فەرماندەیی ناوەندی نییە کە بەرپرسیار بێت لە تەواوی ھێزەکە، و یەکەکانی پێشمەرگە لە جیاتی ئەوە شوێن زنجیرەپلە سەربازییە جیاوازەکان دەکەون بەپێی دڵسۆزیی ڕامیاری.[٩٣] لە ساڵی ١٩٩٢ەوە چەندین ھەوڵی یەکخستن و نا-ڕامیاریکردنی پێشمەرگە دراوە. چەندین وادەی دیاریکراو تێپەڕین،[٩١] چاکسازییەکان کەم کرانەوە،[٨٥] و زۆربەی پێشمەرگەکان ھێشتا لەژێر کاریگەری و فەرماندەیی پەدەکە و یەکێتیدا ماونەتەوە.

وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە

[دەستکاری]

دوای بەدەستھێنانی ئۆتۆنۆمی لە ساڵی ١٩٩١دا ھەرێمی کوردستان وەزارەتی بەرگریی سەرەتاییی خۆی دروست کرد: وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە. وەزارەتەکە بۆ پیشەگەرکردن، یەکخستن و مەرکەزییەتکردنی فەرماندەیی ھێزە پێشمەرگە حیزبییەکان دامەزرا، بەڵام لە ساڵانی سەرەتاییدا دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو، شتێک کە لە کاتی شەڕی ناوخۆی کورددا ڕوون بووەوە. دوای کۆتاییھاتنی شەڕی ناوخۆ، پەدەکە و یەکێتی ڕێککەوتن لەسەر دووبارە دامەزراندنەوەی وەزارەتی یەکگرتووی کاروباری پێشمەرگە، کە بەھۆی «ڕێککەوتننامەی یەکخستنی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان»ەوە پەسەند کرا، و بە فەرمی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕووی دا. لە کانوونی دووەمی ٢٠١٠دا، وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە یەکەم لیوای پاسەوانی ھەرێمی (RGB) یەکگرتووی دروست کرد، کە ژێردەستەی خۆی بوو. سێ لیوای تری پاسەوانی ھەرێم لە ئاداری ھەمان ساڵدا پێکھێنران. ماریۆ فومێرتۆن و ڤلادیمێر ڤان ویڵگێنبێرگ دەڵێن: «ھاوبەشیی کاتیی پەدەکە لەگەڵ سەددام حوسێن بۆ دەرکردنی یەکێتی لە ھەولێر لە ساڵی ١٩٩٦ ھێشتا وەک ناپاکییەکی گەورە یادی دەکرێتەوە؛ بە پێچەوانەوە، زۆرێک لە ئەندامانی پەدەکە ئاوارەبوونیان لە ناوچەکانی تر لەلایەن یەکێتییەوە بە یاد دەھێننەوە. بەشێکی بەم ھۆکارانە، ھەر لایەنێک بەشێک لە ھێزەکانی خۆی لەژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی حیزبدا دەھێڵێتەوە وەک گەرەنتییەکی کۆتایی بۆ پاراستنی ھاوسەنگیی دەسەڵات.»[٩٤][٩٥][٩٦] لە ساڵانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا، دوای ڕووداوەکانی شەڕی ناوخۆی عێراق، ویلایەتە یەکگرتووەکان و چەند نەتەوەیەکی ئەورووپا فشاریان خستە سەر یەکێتی و پەدەکە بۆ پێکھێنانی لیوای تێکەڵاوی زیاتر وەک مەرجێک بۆ ھاوکاری و فەندینگی دارایی. یەکێتی و پەدەکە ١٢ بۆ ١٤ لیوایان لەژێر ناوی لیواکانی پاسەوانی ھەرێمدا یەکخست، کە دواتر خرانە ژێر فەرماندەیی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە.[٨٥] ھۆڵەندا، ئەمریکا، بەریتانیا، و ئەڵمانیا «گرووپی ڕاوێژکاری فرەنەتەوەیی» (MNAG)یان پێکھێنا کە پشتگیری لە پڕۆژەی دامەزراندنی «پێشمەرگەیەکی مۆدێرن، کارا، گونجاو و بەرپرسیار» دەکات.[٩٧] جگە لەوەش، بۆ پشتگیریکردن لە ھەوڵەکانی چاکسازی، شانشینی یەکگرتوو ڕاوێژکارێکی تایبەتی بەرگریی بۆ وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە دەستنیشان کرد.[٩٨] لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ھێزی پشتیوانی یەکی پەدەکە و ھێزی پشتیوانی دووی یەکێتی تێکەڵی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە کران، ھەنگاوێک کە لەلایەن عەقید تۆد بۆرۆس، جێگری بەڕێوەبەری گرووپی ڕاوێژکاری سەربازیی باکووری ھاوپەیمانان بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، وەک «ھەنگاوێکی گرنگ لە پڕۆسەی چاکسازیی پێشمەرگەدا» وەسف کرا.[٩٧][٩٩]

یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ساڵی ٢٠٢٢

[دەستکاری]

ھەنگاوێکی گەورە بەرەو یەکخستن لە ساڵی ٢٠٢٢دا نرا، کاتێک یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتنی چوار ساڵە لە نێوان وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا و وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا واژوو کرا، کە تێیدا مەرج و خشتەی کاتی بۆ تێکەڵبوون لە ناو وەزارەتدا دیاری کرا، کە تا ئەیلوولی ٢٠٢٦ کاری پێ دەکرێت.[٧٦][٧٩] تا ساڵی ٢٠٢٥، یەکخستنەکە لە دوا قۆناغیدا بوو، بە پێکھێنانی ١٠ لیوای زیادە، پلانی دوو ناوچەی فەرماندەیی، و دیجیتاڵکردنی پارەدانی مووچەکان لە ڕێگەی سیستمی «ھەژماری من»ەوە.[١٠٠][٧٩] ڕاپۆرتێکی پشکێنەری گشتی بۆ ئۆپەراسیۆنی چارەسەری توندوتۆڵ ئاماژەی بە پێشکەوتن لە دامەزراندنی چوار تیمدا کرد، بەڵام جەختی لەسەر دواکەوتن لە پەرەپێدانی فەرماندەیییەکانی ناوچە و بەردەوامیی حیزبایەتی کردەوە.[٧٩] تا چارەکی دووەمی ٢٠٢٥، ٢٨ لیوای پاسەوانی ھەرێم یەکخرابوون، ٤ تیم کاریان دەکرد، ناونووسینی بایۆمەتری لە ٨٥٪ تێپەڕیبوو، و بودجەیەکی چوار ساڵە بۆ ھێزێکی ١٣٨٬٠٠٠ کەسی پێشکەش کرا. دیجیتاڵکردنی مووچە لە ڕێگەی «ھەژماری من»ەوە بەرەو تەواوبوون دەچوو.[٧٩][١٠١]

دیدگای داھاتوو

[دەستکاری]

سەرەڕای ھەموو چاکسازییەکان، ئەفسەرەکان بەشێکیان ھێشتا بەردەوامن لە ڕاپۆرتکردن و وەرگرتنی فەرمان لە سەرکردە حیزبییەکانیان کە ھەروەھا کۆنترۆڵی جێگیرکردنی ھێزە دڵسۆزەکانی خۆیان دەکەن و فەرماندەکانی بەرەی پێشەوە و کەرتەکان دەستنیشان دەکەن.[٩١] چاکسازییە جدییە پەکخراوەکان بریتین لە تێکەڵکردنی تەواوی یەکەکانی ٨٠ و ٧٠، و بنکە سەرەکییەکانی تیمە زیادەکان، لە نێوان بێزاریی ئەمریکا لە بەرامبەر حیزبایەتی.[٧٩][١٠٢] بەرپرسانی پێشمەرگە چەندین جار جەخت لەوە دەکەنەوە کە یەکخستنی تەواو تا ساڵی ٢٠٢٦ تەواو دەبێت، ئەگەر زووتر نەبێت، و بەرپرسانی ئەمریکاش جەخت لەوە دەکەنەوە کە بەردەوام دەبن لە پشتگیریکردنی ھەوڵەکانی یەکخستن.[١٠٣][١٠٤]

ھێزەکانی جەنگ

[دەستکاری]

ھەردوو پێشمەرگەی پەدەکە و یەکێتی لە کاتی ململانێکاندا زۆر پشت بە ھێزە نا-ڕێکوپێکەکان دەبەستن بۆ زیادکردنی ڕیزەکانیان.[١٠٥] بەڵام ھەردووکیان خاوەنی چەندین لیوای سەربازیی پیشەگەرن. ھێزەکانی پێشمەرگە وەک ھێزێکی عەلمانی وەسف دەکرێن کە زۆرینەی موسڵمانن و یەکە بچووکەکانی ئاشوورییەکان، کڵێسای کاتۆلیکی کلدانی، ئێزیدییەکان، شەبەک و کاکەیی تێدایە.[٧٣][١٠٦][١٠٧][١٠٨][١٠٩] ئەگەرچی ھەندێک یەکە لە کەمینەکان پێکھاتوون، بەڵام جیا نەکراونەتەوە و لە تیمە ئاسایییەکانی پیادەشدا خزمەت دەکەن.[١١٠] لە ساڵی ٢٠١٦دا وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە مەبەستی بوو تیمێکی سەربازی بۆ عەرەب و تورکمانەکانی پارێزگای کەرکووک دروست بکات، بەڵام کێشە دارایییەکان پڕۆژەکەیان ڕاگرت.[١١١] زۆربەی یەکەکانی کەمینەکان ئەو کاتە پێکھێنران کاتێک پێشمەرگە لە شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیدا دەستی بەسەر ناوچە کێشە لەسەرەکاندا گرت.[١١٢] ئەم یەکانەی خوارەوە وابەستەن بە یان لە ناو ھێزی پێشمەرگەدا ناسێنراون:

ھێز قەبارەی مەزەندەکراو فەرماندەیی وەسف
یەکەکانی سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە
لیواکانی پاسەوانی ھەرێم (RGB)[٩١][٨٥][١١٣] ٧٣٬٠٠٠ (تا ساڵی ٢٠٢٥، بە ٢٨ لیوای یەکگرتوو)[٧٩][١١٤][١١٥] شۆڕش ئیسماعیل ھێزی سەرەکیی وەزارەت. بەناو نا-ڕامیاری.[١١٦]
فەرماندەیی ھێزەکانی پشتیوانی یەک[١١٧] ١٠٬٠٠٠ پێکەوە لەگەڵ ھێزەکانی پشتیوانیی دوو.[٩٩] فەریق سیھاد بارزانی لە ساڵی ٢٠٢٢دا لە پەدەکەوە بۆ وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە گواسترایەوە. سەرنج دەخاتە سەر ڕۆڵەکانی پشتیوانی، لەوانەش تۆپخانە و ڕاھێنانی ئەفسەران.
فەرماندەیی ھێزەکانی پشتیوانی دوو[١١٧] ١٠٬٠٠٠ پێکەوە لەگەڵ ھێزەکانی پشتیوانیی یەک.[٩٩] لیوا مەریوان محەممەد ئەمین لە ساڵی ٢٠٢٢دا لە یەکێتییەوە بۆ وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە گواسترایەوە. سەرنج دەخاتە سەر ڕۆڵەکانی پشتیوانی.
یەکەکانی سەر بە پەدەکە
یەکەی ٨٠[٩١][٨٥][١١٣] ٥٠٬٠٠٠–٦٠٬٠٠٠ نەجات عەلی ساڵح پەدەکە. لە پڕۆسەی تێکەڵبووندایە بۆ ناو وەزارەت تا ساڵی ٢٠٢٦.[٧٩][١١٨]
زێرەڤانی[٩١] ٥١٬٠٠٠–١٢٠٬٠٠٠ کارمەندی چالاک و ٢٥٠٬٠٠٠ یەدەگ[٤٢][١١٩] مەسعوود بارزانی ھێزی پۆلیسی سەربازیی پەدەکە.
ھێزەکانی گوڵان[١٢٠][١٢١] ٦٬٠٠٠ (٢٠١٦)[١٢٢] مەنسوور بارزانی لەژێر فەرماندەیی مەنسوور بارزانیدایە.
پێشمەرگەی ڕۆژ[١١٣] ٣٬٠٠٠–٦٬٠٠٠ جەنگاوەر ئیبراھیم برۆ و لیوا محەممەد ڕەجەب دەھدۆ باڵی سەربازیی ئەنەکەسە. لە کوردانی سووریا پێکھاتووە. لە ھەرێمی کوردستان جێگیرن، لایەنگری پەدەکەن و فەرمان لە مەسعوود بارزانی وەردەگرن.
دژە تیرۆر (ھەرێمی کوردستان)[١٢٣] نادیار نادیار یەکەی دژەتیرۆر کە بەشێکە لە ئەنجومەنی ئاسایشی ھەرێمی کوردستان.
ھێزەکانی بارزان[١٢٤][١٢٥][١٢٦] نادیار نادیار لیوایەک، کە لەو پیاوانە پێکھاتووە کە لە ھۆزی بارزانی کۆکراونەتەوە. بە «سوپای بارزان»یش ناسراوە.
فەوجی پڵنگی ڕەش[١٢٧] نادیار سیروان بارزانی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دەوڵەتی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠١٤ لەژێر دەستی سیروان بارزانی، کە ناسناوی «پڵنگی ڕەش»ی ھەیە، پێکھێنرا.
پاسەوانی سەرۆکایەتی (ھەرێمی کوردستان)[٩١] نادیار نێچیرڤان بارزانی یەکەی سەربازی کە ئەرکی پاراستنی سەرۆکی ھەرێمی کوردستانی لە ئەستۆیە.
یەکەکانی سەر بە یەکێتی
یەکەی ٧٠[٩١][٨٥][١١٣] ٥٠٬٠٠٠–٦٠٬٠٠٠ شێخ جەعفەر شێخ مستەفا یەکێتی. لە پڕۆسەی تێکەڵبووندایە بۆ ناو وەزارەت تا ساڵی ٢٠٢٦.[٧٩][١١٨]
ھێزەکانی بەرگری و فریاکەوتن (DEF)[١٢٨][١٢٩] ٣٢٬٠٠٠[١٢٩] نادیار ھاوتاکەی زێرەڤانیی پەدەکەیە لە یەکێتی. بە «ھێزە ڕەشەکان»یش ناسراون.
دژەتیرۆری یەکێتی[٩١] ٥٬٠٠٠[١٣٠] وەھاب ھەڵەبجەیی
ھێزەکانی کۆسرەت ڕەسووڵ[٩١] ٢٬٠٠٠–٣٬٠٠٠ کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی لیوای پاراستنی تایبەتی کۆسرەت ڕەسووڵ عەلی، یەکێک لە دواین یەکە مابووەوەکان بۆ بەرگری لە کاتی قەیرانی کەرکووکدا.[١٣١]
ھێزەکانی کۆماندۆی کوردستان[١٣٢] ٥٠٠–١٠٬٠٠٠ دیار عومەر یەکەیەکی تەیارکراوی کۆماندۆ.[١٣٣]
ھێزی ئاڵتوونی[١٣٤][١٣٥] نادیار بەرھەم شێخ محەممەد یەکەیەکی لاوەکیی ھێزەکانی کۆماندۆی کوردستان.
لیوای پێشمەرگەی سەرۆکایەتی[٩١] نادیار ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد

(جەلال تاڵەبانی پێشتر)

 یەکەیەک کە لە کاتی سەرۆکایەتیی جەلال تاڵەبانیدا لە بەغدا جێگیر کرابوو.[١٣٦]
یەکەکانی کەمینەکان
ھێزی پاراستنی ئێزیدخان یان «پێشمەرگەی ئێزیدی»[١٣٧] ٧٬٠٠٠–٨٬٠٠٠–١٠٬٠٠٠[١١٣] حەیدەر شەشۆ و قاسم شەشۆ لایەنگری پەدەکە. پارتی دیموکراتی ئێزیدی. تێکەڵی وەزارەت کراون.[١٣٨]
لیوای جەزیرە[١١٢][١١٣] ٢٬٠٠٠ لیوا بڵند حوسێن لیوای عەرەبەکانی زوممار و ڕەبیعە. سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەیە. لەلایەن پەدەکەوە پێکھێنراوە.
فەوجی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری[١٣٩][١٤٠] ~ ٣٦٠ (١٩٩٣)، ~ ٢٬٠٠٠ (٢٠١٤) ویلیام ئیشایا (پێشتر) بێلایەن لە نێوان پەدەکە و یەکێتی. سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەیە. باڵی سەربازیی بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری.
ھێزەکانی پاسەوانی دەشتی نەینەوا (NPGF) یان «پێشمەرگەی مەسیحی»[١١٣][١٤١][١٤٢] ١٬٥٠٠–٢٬٥٠٠ سەرکیس ئاغاجان مامەندۆ (تەواو دیار نییە) لایەنگری پەدەکە. سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەیە. ئەنجومەنی جەماوەریی کلدانی سریانی ئاشووری.
فەوجی شەبەک[١٠٩] ~ ١٬٠٠٠ عەقید مەحموود شەبەک فەوجێک کە لە کەمینەی شەبەک پێکھاتووە.
فەوجی کاکەیی[١٤٣][١٤٤] ~ ٦٨٠ (ئابی ٢٠١٥) نزار و عادل کاکەیی فەوجێک کە لە کەمینەی ئایینیی کاکەیی پێکھاتووە. سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەیە.
پاسەوانانی پڵنگ[١٤٥][١٤٦] ~ ٦٠٠ (ئاداری ٢٠١٥) نادیار لیوایەکی مەسیحی لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ھەرێمی کوردستاندا.[١٤٥]
ھێزەکانی دەشتی نەینەوا (NPF)[١١٣][١٤٢] ~ ٥٠٠ (تەممووزی ٢٠١٥) ڕۆمیۆ ھەکاری لایەنگری پەدەکە. سەر بە وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەیە. پارتی دیموکراتی بێت-نەھرێن.
دوێخ نەوشا[١١٣][١٤٠] ~ ١٠٠–٢٥٠ لیوا ئۆدیشۆ لایەنگری پەدەکە. باڵی سەربازیی پارتی نیشتمانیی ئاشووری. وەک NPGF یان NPF بە ڕوونی وەک یەکەی لاوەکیی فەرمیی ھێزە کوردییەکان کار ناکەن.
ئاسایش (ھێزی تەناھی)
ئاسایشی پەدەکە نادیار بارزان قەساب پەدەکە. سەر بە وەزارەتی ناوخۆیە.
ئاسایشی یەکێتی نادیار نادیار یەکێتی. سەر بە وەزارەتی ناوخۆیە.
یەکەکانی سواتی ئاسایشی یەکێتی نادیار نادیار یەکێتی.
ئەوانی تر
پێشمەرگەی سۆسیال دیموکرات[١٤٧] ٣٬٠٠٠ نادیار ھێزی پێشمەرگەی پارتی سۆسیال دیموکراتی کوردستان.

یەکە پسپۆڕییەکان

[دەستکاری]

خانەی ڕاگەیاندنی پێشمەرگە یەکێکە لە یەکە پسپۆڕییەکانی وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە. لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا دامەزراوە، بۆ پیشەگەرکردنی زانیاری و ئۆپەراسیۆنە میدیایییەکانی ھێزەکە دروست کراوە. ئەم یەکەیە وەک کەناڵی فەرمی بۆ لێدوانەکان لەسەر چالاکییەکانی پێشمەرگە کار دەکات، بە بەرپرسیارێتییەکانی کە پاراستنی تەناھیی ئۆپەراسیۆنەکان، پاراستنی ئەو ڕۆژنامەنووسانەی لە ناوچەکانی ململانێوە ڕاپۆرت دەدەن، و دڵنیابوون لە بڵاوکردنەوەی زانیاریی دروست بۆ بینەرانی ناوخۆیی و نێونەتەوەیی دەگرێتەوە.[١٤٨] ھەروەھا پشتگیریی ڕاوێژکارانی ھاوپەیمانیی نێونەتەوەییی وەرگرتووە لە پەرەپێدانی پراکتیکەکانی بەڕێوەبردنی میدیا و زانیاری.[١٤٩]

پێشمەرگە لە ناو سوپای عێراقدا

[دەستکاری]

بەھۆی کەمیی فەندینگ و قەبارەی گەورەی ھێزەکانی پێشمەرگە، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان پلانی دانا بۆ بچووککردنەوەی ھێزەکانی لە ژمارەیەکی زۆر لە ھێزە کوالیتی نزمەکانەوە بۆ ھێزێکی بچووکتر بەڵام زۆر کاراتر و بە باشی ڕاھێنراو.[١٥٠] لە ئەنجامدا، لە ساڵی ٢٠٠٩دا، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و بەغدا تێوەگلان لە گفتوگۆکان دەربارەی تێکەڵکردنی بەشێک لە ھێزەکانی پێشمەرگە بۆ ناو سوپای عێراق لەوەی کە دەبنە تیمەکانی ١٥ و ١٦ی سوپای عێراق.[١٥١] بەڵام دوای زیادبوونی گرژیی نێوان ھەولێر و بەغدا سەبارەت بە ناوچە کێشە لەسەرەکان، گواستنەوەکە تا ڕادەیەکی زۆر ڕاگیرا. ھەندێک پێشمەرگە پێشتر گواسترابوونەوە بەڵام بەپێی ڕاپۆرتەکان دیسانەوە ڕایان کردووەتەوە، و بانگەشەی ئەوە ھەیە کە ھێزە پێشمەرگە پێشووەکان زیاتر دڵسۆزی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ماونەتەوە وەک لە زنجیرەپلەی فەرماندەییی عێراقییان؛ سەرەڕای ئەوەش، ھەزاران ئەندامی یەکەی ٨٠ی پەدەکە و یەکەی ٧٠ی یەکێتی لە بەغدا جێگیرن و بە باشی ھاوکاریی ھێزە عێراقییەکانی تر دەکەن.[١٥٢][١٥٣][١٥٤] لیوای پێشمەرگەی سەرۆکایەتیی یەکێتی لە بەغدا جێگیر کرابوو و لە کاتی سەرۆکایەتیی جەلال تاڵەبانیدا لەلایەن حکوومەتی عێراقەوە پارەیان پێ دەدرا.[١٣٦]

پلەکان

[دەستکاری]

پێشمەرگە، سەرەڕای پۆشینی جۆری جیاوازی جلوبەرگ، بە بەردەوامی ستانداردە گونجاوەکانی پۆشاک دەپارێزن. ئەمە نیشاندانی دروستی نیشانەی پلەکان بۆ ھەردوو کارمەندی ناو نیشتەجێکراو و ئەفسەران، و ھەروەھا پۆشینی دروستی کڵاو و پۆشاکی سەر دەگرێتەوە. جگە لەوەش، ئەوان خاوەنی جلوبەرگی دیاریکراوی ڕێوڕەسمی و ئەرکن کە دیمەنێکی زۆر پیشەگەرانە نیشان دەدەن.[١٥٥] ئەفسەرەکان دەتوانرێت لەلایەن سەرۆکی ھەرێمی کوردستانەوە بەھۆی دەستکەوتە بەرچاوە سەربازی و شارستانییەکانەوە بەرز بکرێنەوە.[١٥٦]

پڕچەککردن و تواناکان

[دەستکاری]

ھێزەکانی پێشمەرگە تا ڕادەیەکی زۆر پشت بەو چەکە کۆنانە دەبەستن کە لە جەنگەکاندا دەستیان بەسەردا گرتوون. پێشمەرگە لە کاتی ڕاپەڕینەکانی ساڵی ١٩٩١ی عێراقدا دەستی بەسەر کۆگای گەورەی چەکدا گرت.[١٥٧] چەندین کۆگای چەک لە سوپای کۆنی عێراق لە کاتی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا گیران، کە تێیدا ھێزەکانی پێشمەرگە چالاک بوون. دوای پاشەکشەی سوپای نوێی عێراق لە کاتی ھێرشەکانی حوزەیرانی ٢٠١٤ی دەوڵەتی ئیسلامیدا، باس لەوە دەکرێت کە ھێزەکانی پێشمەرگە جارێکی تر توانیویانە دەستیان بگاتە ئەو چەکانەی کە عێراقییەکان بەجێیان ھێشتبوون.[١٥٨] لە ئابی ٢٠١٤وە، ھێزەکانی پێشمەرگە چەکیشیان لە دەوڵەتی ئیسلامی گرتووە.[١٥٩]

سەربازانی پێشمەرگە لە ڕێوڕەسمی دەرچوونی خولی لیوای مۆدێرندا وەستاون.

جبەخانەی پێشمەرگە سنووردارە و بەھۆی ئەو بەربەستانەی کە ھەرێمی کوردستان دەبێت لە ڕێگەی حکوومەتی عێراقەوە چەک بکڕێت، سنووردار کراوە. بەھۆی ململانێکانی نێوان حکوومەتی ھەرێمی کوردستان و حکوومەتی عێراق، ڕۆیشتنی چەک لە بەغداوە بۆ ھەرێمی کوردستان نزیکەی نەبووە، چوونکە بەغدا لە تەماحەکانی کورد بۆ سەربەخۆیی دەترسێت.[١٦٠][١٦١][٨٥] دوای ھێرشەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە ئابی ٢٠١٤دا، چەندین حکوومەت پێشمەرگەیان بە چەکی سووک، ئامێرەکانی بینینی شەوانە، و تەقەمەنی پڕچەک کرد.[١٦٢][١٦٣] بەڵام بەرپرسانی کورد و پێشمەرگە جەختیان لەوە دەکردەوە کە پێداویستیی تەواویان پێناگات و بەغدا ڕێگری لە گەیشتنی چەک بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان دەکات، و جەختیان لەسەر پێویستیی ناردنی چەک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و نەک لە ڕێگەی بەغداوە دەکردەوە.[١٦٤][١٦٥] لەم چوارچێوەیەدا، لە تەممووزی ٢٠١٦دا، یاریدەدەری وەزیری بەرگریی ئەمریکا ئێلیسا سلۆتکین یاداشتنامەیەکی لەگەڵ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان واژوو کرد کە تێیدا فەندینگی ڕاستەوخۆی پێشمەرگە دابین دەکات بێ ئەوەی فەندەکان لە ڕێگەی بەغداوە تێپەڕ بن.[١٦٦] سەرەڕای ئەمەش، ئەمریکا سوور بووە لەسەر ئەوەی کە حکوومەتی عێراق بەرپرسیارە لە تەناھیی کوردستانی عێراق و دەبێت بەغدا ھەموو ھاوکارییە سەربازییەکان پەسەند بکات.[٨٥]

پێشمەرگە فەوجێکی پزیشکیی گونجاو و یەکەکانی پەیوەندیکردنی تێدا نییە.[٨٥] ئەمە لە کاتی ھێرشەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە ساڵی ٢٠١٤دا دەرکەوت کاتێک پێشمەرگە بینی کە ئۆتۆمبێلی فریاکەوتن و نەخۆشخانەکانی مەیدانیی بەرەی پێشەوەی تێدا نییە، کە جەنگاوەرە بریندارەکانی ناچار دەکرد بۆ گەیشتن بە شوێنی ئارام بە پێ بگەڕێنەوە.[٨٥] ھەروەھا کەمیی ئامێرەکانی پەیوەندیکردن ھەیە، چوونکە فەرماندەکانی پێشمەرگە ناچارن تەلەفۆنی مۆبایلی سڤیل بەکاربھێنن بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ یەکتردا.[٨٥] لەژێر ڕێنوێنیی ھاوپەیمانیی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، پێشمەرگە دەستی کرد بە ستانداردکردنی سیستمەکانی چەکەکانی، و گۆڕینی چەکەکانی سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت بە چەکە ئاگرینەکانی ناتۆ.[٨٥] لە ساڵی ٢٠١٥دا، بۆ یەکەم جار، سەربازانی پێشمەرگە ڕاھێنانی شەڕی ناوشار و ھەواڵگریی سەربازییان لەلایەن ڕاھێنەرانی بیانیی ھاوپەیمانانەوە وەرگرت.[١٦٧] ھەندێک پێشمەرگەی ناو وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە لەلایەن بەڵێندەرە سەربازییە تایبەتە ئەمریکییەکانی وەک DynCorp ڕاھێنانیان پێکراوە.[١٦٨] تا ساڵی ٢٠٢٥، پێشکەوتنەکان بریتی بوون لە «دەستپێشخەریی ئامادەییی ھێزی پزیشکیی پێشمەرگە» بۆ چارەسەرکردنی کەمیی نەخۆشخانە مەیدانییەکان.[١٦٩] تا ساڵی ٢٠٢٥، بەردەوامیی پشتگیریی CTEF ئۆتۆمبێل، کەرەستەی قورس، چەکی سووک، تەقەمەنی، و ھاوکاریی نا-مرۆییی دابین کرد، لەگەڵ پێشنیازەکان بۆ بەرگریی ئاسمانی لە یاسای NDAAی ساڵی ٢٠٢٤دا.[٧٩][١٧٠]

کێشەکان

[دەستکاری]

پێشمەرگە بە گەندەڵی، حیزبایەتی، خزمخزمێنە و فێڵکردن تۆمەتبار کراوە.[١٧١][١٧٢][١٧٣][١٧٤] پێشمەرگە بەوە تۆمەتبار کرا کە ناوی «بندیوار»یان تۆمار کردووە کە بوونیان نییە یان بۆ سەر کار نایەن، بەڵام مووچە وەردەگرن. ئەو کەسانەی ئەم فێڵەیان ڕێکخستووە مووچەکە لەگەڵ ئەم کارمەندانەدا دابەش دەکەن.[٨٥] جگە لەوەش پەدەکە و یەکێتی پێشمەرگەیان بەکارھێناوە بۆ بەکارھێنانی پاوانکاری لە بەکارھێنانی ھێزدا لە ناوچەکانی خۆیاندا.[٨٥] لە ساڵی ٢٠١١دا پێشمەرگەی پەدەکە تەقەیان لە خۆپیشاندەرانی دژە حکوومەت لە سلێمانی کرد، و یەکێتی دواتر ھێزە تەناھییەکانی خۆی بۆ بڵاوەپێکردنی ئەم خۆپیشاندانانە بەکارھێنا،[٩١] کە ئەمەش بووە ھۆی ڕەخنەگرتن لەلایەن ھەموو پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانی ناو پەرلەمانی کوردستان. لە ساڵی ٢٠١٤دا پەدەکە ھێزەکانی پێشمەرگەی خۆی بۆ ڕێگریکردن لە نوێنەرانی بزووتنەوەی گۆڕان لە چوونە ناو ھەولێر و بەشداریکردن لە پەرلەمان بەکارھێنا.[٨٥] لە دەرەوەی ھەرێمی کوردستان، پێشمەرگە ڕەخنەی لێ گیراوە بەھۆی بەکارھێنانی ھێز بۆ کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگە ناوخۆیییەکانی عەرەب، ئێزیدی و ئاشوورییەکان، بە تایبەتی لە کاتی شەڕی ناوخۆی عێراقدا.[١٧٥] نیگەرانییەکان سەبارەت بە بەردەوامیی حیزبایەتی ماونەتەوە.[٧٩] لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ڕاپۆرتەکانی ئەمریکا بێزاریی خۆیان لە پەککەوتنی یەکخستن بەھۆی ھێڵە حیزبییەکانەوە دەربڕی، سەرەڕای پابەندبوونەکان.[١٠٢]

ڕۆڵی ئافرەتان

[دەستکاری]

بەشداریی مێژوویی

[دەستکاری]
خۆبەخشێکی ئافرەتی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) لەگەڵ سەربازێکی پێشمەرگە

ئافرەتان لە کاتی دامەزراندنی پێشمەرگەوە ڕۆڵێکی گرنگیان بینیوە، بە بەراورد لەگەڵ سوپاکانی تری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. ھۆزی زەندی کوردی بەوە ناسرابوو کە ڕێگەی بە ئافرەتان دەدا لە ڕۆڵە سەربازییەکاندا بن.[٤٢] لە کاتی ململانێی عێراق و کورددا زۆربەی ئافرەتان لە ناو پێشمەرگەدا لە ڕۆڵە پشتگیرییەکاندا خزمەتیان دەکرد وەک بونیادنانی کەمپ، چاودێریکردنی بریندارەکان، و ھەڵگرتنی تەقەمەنی و نامەکان.[١٠٥] چەندین لیوای ئافرەتان لە بەرەکانی پێشەوەی جەنگدا خزمەتیان دەکرد. یەکێتی لە کاتی شەڕی ناوخۆی کورددا دەستی بە وەرگرتنی ئافرەتان کرد. بە ئافرەتان ٤٥ ڕۆژ ڕاھێنانی سەرەتایی دەدرا، کە مەشقەکانی ڕێپێوانی سەربازی و ڕاھێنانی نیشانەشکێنیی سەرەتایی بە تفەنگی جۆراوجۆر، ھاوەن و ئاڕ پی جییەکانی لەخۆ دەگرت.[٤٢]

سەردەمی مۆدێرن

[دەستکاری]

لەو مانگانەی کە بەرەو داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا دەڕۆیشتن، ویلایەتە یەکگرتووەکان ئۆپەراسیۆنی ڤایکینگ ھامەری دەست پێ کرد کە گورزێکی گەورەی لە گرووپە تێرۆریستییە ئیسلامییەکان لە کوردستانی عێراق وەشاند و دامەزراوەیەکی چەکی کیمیایی ئاشکرا کرد.[١٧٦] یەکێتی دواتر پشتڕاستی کردەوە کە جەنگاوەرە ئافرەتە کوردەکان بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنەکەدا کردووە.[١٠٥]

جەنگاوەرە ئافرەتەکانی پێشمەرگە بە چەکی G36 ڕاھێنان دەکەن

لە ساڵی ٢٠١٤دا پێشمەرگە لانی کەم ٦٠٠ ئافرەتی لە ناو ڕیزەکانیدا ھەبوو.[١٧٧] ژمارەی ئافرەتان لە کاتی شەڕی دژی داعشدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد بەھۆی کەمیی ھێزی مرۆیی و ئارەزووی تۆڵەسەندنەوە.[١٧٧] پێشمەرگە یەک لیوای تەواو ئافرەتی ھەیە. لە پەدەکەدا، ڕێگری لەم ئافرەتە پێشمەرگانە کراوە بچنە بەرەکانی پێشەوە و زیاتر لە پایەکانی لۆجستی و بەڕێوەبردندا بەکاردەھێنرێن، لەکاتێکدا ئافرەتە پێشمەرگەکانی یەکێتی لە بەرەکانی پێشەوە جێگیر کراون و بە چالاکانە بەشداریی جەنگ دەکەن.[٤٢] ئافرەتان ھەمان بڕە پارەی پیاوانیان پێ دەدرێت.[١٧٧]

جەنگاوەرە ئافرەتە بەناوبانگەکان

[دەستکاری]

مارگارێت جۆرج جەنگاوەر و فەرماندەیەکی پارتیزانیی ئاشووری بوو لە ناو پێشمەرگەدا کە پێگەی سەرکردایەتیی لە جەنگە گرنگەکانی وەک شەڕی دۆڵی زاویتەدا پێ درابوو.[١٧٨] ئەو نازناوی «ژان دارکی کوردستان»ی لێنرابوو بەھۆی ئەو ئازایەتییەی کە لە کاتی جەنگدا نیشانی دەدا. لە ساڵی ١٩٩٥دا عەقید ناھیدە ڕەشید یەکەم یەکەی پێشمەرگەی ئافرەتانی دروست کرد. پێشمەرگە ئافرەتە ناسراوەکانی تر بریتین لە ھێرۆ ئیبراھیم ئەحمەد، ئامینە کاکەباوە، پەخشان زەنگەنە، و کافیە سڵێمان.

گەلەری

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 «Lead Inspector General Report on Operation Inherent Resolve Q2 FY2025» (PDF). U.S. Department of State Office of Inspector General. May 2025. لاپەڕە 49–50. لە August 20, 2025 ھێنراوە. The planned end strength for Peshmerga under the MoPA's command is 138,000. {{cite web}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)
  2. ↑ «Peshmerga Ministry Nears Completion of Force Unification». Kurdistan24. August 2025. لە August 20, 2025 ھێنراوە. {{cite news}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)
  3. ↑ Multiple sources:
  4. 1 2 3 4 5 6 7 «The Status of Western Military Aid to Kurdish Peshmerga Forces». Jerusalem Center for Public Affairs. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  5. ↑ Pollard، Ruth (11 September 2014). «Australian-supplied weapons have reached the Kurdish frontline». The Sydney Morning Herald (بە ئینگلیزی). لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  6. ↑ «Austria to provide Peshmerga with medical support». لە ڕەسەنەکە لە July 26, 2019 ئەرشیڤ کراوە. لە 26 July 2019 ھێنراوە.
  7. ↑ «L'aide belge aux Peshmergas est prête à partir vers l'Irak». RTBF Info (بە فەرەنسی). 24 February 2016. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  8. ↑ «България е изпратила на кюрдите в Ирак автомати и патрони за 6 млн. лева». Mediapool.bg (بە بۆلگاری). 30 September 2014. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  9. ↑ «Cyprus could send more light arms, ammunition to Kurdistan: FM». Kurdistan24 (بە ئینگلیزی). 11 November 2017. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  10. ↑ «Czech Rifles and Ammunition for the Peshmerga. Prague Supporting the Fight Against Daesh Again – Defence24.com». www.defence24.com (بە چێکی). 27 January 2016. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  11. ↑ «Forsvarsavisen 01» (PDF) (بە دانماركی). Ministry of Defense. لاپەڕە 3. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  12. 1 2 Jan Joel Andersson and Florence Gaub (2015). «Adding fuel to the fire? Arming the Kurds» (PDF). Issue Alert. 37. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  13. ↑ «Finland increases military support to Kurdistan». Kurdistan24 (بە ئینگلیزی). 16 September 2016. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  14. ↑ «Greece to send ammunition to Iraqi Kurds». لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە September 22, 2015. لە 27 September 2014 ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  15. ↑ «Assistant Head of DFR and Indian Ambassador discuss areas of cooperation». dfr.gov.krd. 20 April 2017. لە ڕەسەنەکە لە June 17, 2020 ئەرشیڤ کراوە. لە 8 July 2019 ھێنراوە.
  16. 1 2 Arash Reisinezhad (2018). The Shah of Iran, the Iraqi Kurds, and the Lebanese Shia. Springer. لاپەڕە 115. ژپنک ٩٧٨-٣٣١٩٨٩٩٤٧٣.
  17. 1 2 «Dutch and Norwegians train Peshmerga on basic soldier skills». www.centcom.mil. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  18. 1 2 Guido Weiss (8 July 2015). «Global Support for Peshmerga Forces». Kurdstrat. لە ڕەسەنەکە لە 3 January 2018 ئەرشیڤ کراوە. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  19. ↑ Mosul، Martin Chulov near (20 October 2016). «Kurdish forces vow no retreat until Nineveh plains are retaken from Isis». The Guardian. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  20. ↑ Hasan، H. A. (21 May 2016). «Romania Pledges Continuous Support for Peshmerga». www.basnews.com (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  21. ↑ Litovkin، Nikolai (18 March 2016). «Russia delivers first weapons supplies to Iraqi Kurds». Russia Beyond. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  22. ↑ «Inherent Resolve in northern Iraq». لە ڕەسەنەکە لە June 17, 2020 ئەرشیڤ کراوە. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  23. ↑ «Sweden will continue support for Peshmerga forces in Kurdistan: Defense Minister». Kurdistan24 (بە ئینگلیزی). 10 May 2018. لە 3 July 2019 ھێنراوە.
  24. ↑ «New Pentagon Budget Request Shows Increased Support for Peshmerga». Kurdistan Chronicle. March 13, 2024. لە August 20, 2025 ھێنراوە. The 2025 Defense Budget Request includes a huge increase in support for the Ministry of Peshmerga Affairs.
  25. 1 2 The Mitrokhin archive. II : the KGB and the world. London: Penguin. 2014. ژپنک ٩٧٨-٠١٤١٩٧٧٩٨٠.
  26. ↑ «Peshmerga and the Ongoing Fight against ISIS». ٢٧ی ئازاری ٢٠١٦. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تەممووزی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  27. ↑ «Constitution of Iraq» (PDF).
  28. ↑ Lortz، Michael G. (2005). Willing to Face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (MA thesis) (بە ئینگلیزی). Florida State University. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
  29. ↑ Smith، Crispin (٢٠١٨). Independent Without Independence: The IraqiKurdish Peshmerga in International Law* (PDF) (چاپی Volume 59, Number 1). Harvard University. لاپەڕە ٢٤٨.
  30. ↑ van Wilgenburg، Wladimir؛ Fumerton، Mario (١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). «Kurdistan's Political Armies: The Challenge of Unifying the Peshmerga Forces» (PDF). Carnegie Middle East Center. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  31. ↑ «U.S. Voices Frustration Over Stalled Peshmerga Reform in Kurdistan». Peregraf. ١ی ئابی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە. Despite formal commitments, Peshmerga units remain fragmented along party lines, with little meaningful progress toward true unification.
  32. ↑ Stratton، Allegra (٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٦). «Hero of the people». New Statesman. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  33. ↑ Koerner، Brendan (٢١ی ئازاری ٢٠٠٣). «What does the Kurdish word Peshmerga mean?». Slate.com. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  34. ↑ Valentine, Those Who Face Death, KDP, 2018.
  35. ↑ Stilo، Donald (ئازاری ٢٠٠٨). Aspects of Iranian Linguistics. Cambridge Scholars Publishing. ژپنک ٩٧٨١٤٤٣٨١٠١٣٥. لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  36. ↑ «Gyan-Avspar – The Sassanids (Empire Divided) – Total War: Rome II». Royal Military Academy. لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  37. ↑ Hughes، Ian (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). Belisarius: The Last Roman General (بە ئینگلیزی). Pen and Sword. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٤٦٨-٩٤١-٥.
  38. ↑ Farrokh، Kaveh (١٣ی تەممووزی ٢٠٠٥). Sassanian Elite Cavalry AD 224–642 (بە ئینگلیزی). Bloomsbury USA. لاپەڕە ٦. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤١٧٦-٧١٣-٠.
  39. ↑ «Russian Lead Miniatures.Heavy Armed Sassanid Knight. The Army of Gyan – Avspar P | #1758881952». Worthpoint (بە ئینگلیزی). لە ١٦ی ئایاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  40. ↑ Aladić، Dubravko. Roman-Sassanian Conflict in the Third Century Campaigns of Shapur I and the Battle of Edessa.
  41. ↑ Aspects of Iranian Linguistics, 2008, pp. 15, ISBN 9781443810135.
  42. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Lortz20152" نەدراوە
  43. 1 2 S. R. Valentine, Peshmerga: Those Who Face Death, KDP, 2018, see the introduction and chapter one.
  44. ↑ Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), pp. 44–45
  45. ↑ Stephen Humphreys, From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus 1193–1260 (SUNY Press, 1977), p. 23
  46. ↑ Carole Hillenbrand, The Crusades: Islamic Perspectives (Edinburgh University Press, 1999), pp. 116–117
  47. ↑ Moreau، Odile (٢٠٠٧). L'Empire ottoman à l'âge des réformes: les hommes et les idées du nouvel ordre militaire, 1826-1914 (بە فەرەنسی). Institut français d'études anatoliennes. لاپەڕە ١١٧. ژپنک ٩٧٨-٢-٧٠٦٨-١٩٥٣-٧.
  48. 1 2 Muhammad، Qadir Muhammad (14 December 2017). Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century (زانستەوتار) (بە ئینگلیزی). University of Leicester. لاپەڕە 94-98. Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne.
  49. ↑ Ghalib، Sabah (١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١). «The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire 1800-1850». ore.exeter.ac.uk. لاپەڕە ١٠٨. لە ١١ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  50. ↑ Millingen، Frederick (١٨٧٠)، Wild Life Among the Koords، Hurst and Blackett، لە ١ی ئایاری ٢٠٢٠ ھێنراوە
  51. 1 2 3 4 Khorsheed، Hussein M. (٢٠٢٠). THE ROLE OF SUBNATIONAL FORCES IN COMBATING TERRORISM DURING CIVIL WAR: THE CASE OF PESHMERGA OF KURDISTAN REGION-IRAQ AGAINST ISIS (2014–2017). Monterey, Canada: Naval Postgraduate School.
  52. ↑ Abdulla، Mufid (١٢ی حوزەیرانی ٢٠١١). «Mahabad – the first independent Kurdish republic». The Kurdistan Tribune. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  53. 1 2 3 «President». حکوومەتی هەرێمی کوردستان نوێنەرایەتی لە ئیسپانیا. ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٤. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  54. ↑ Koerner، Brendan (٢١ی ئازاری ٢٠٠٣). «Are Kurdish Soldiers "Facing Death" or "Seeking Death"?». Slate (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ISSN ١٠٩١-٢٣٣٩. لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  55. 1 2 3 Waisy، Karwan Salih (١٥ی تەممووزی ٢٠١٥). «The Kurdish Peshmarga Force 1943–1975». Global Journal of Human-Social Science (بە ئینگلیزی). ١٥ (D2). ISSN ٢٢٤٩-٤٦٠X.
  56. ↑ Meiselas، Susan (٢٠٠٨). Kurdistan: In the Shadow of History (چاپی 2nd). University of Chicago Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٥١٩٢٨-٩.
  57. ↑ van Bruinessen 1986.
  58. 1 2 3 S. R. Valentine, Peshmerga: Those Who Face Death, KDP, 2018, chapter six.
  59. 1 2 3 4 Fischer-Tahir، Andrea (٢٠١٢). «Gendered Memories and Masculinities: Kurdish Peshmerga on the Anfal Campaign in Iraq». Journal of Middle East Women's Studies. ٨ (1): ٩٢–١١٤. doi:١٠.٢٩٧٩/jmiddeastwomstud.٨.١.٩٢. ISSN ١٥٥٢-٥٨٦٤.
  60. ↑ «March 5th: The Anniversary of Raperin». Kurdistan Chronicle. ١٣ی نیسانی ٢٠٢٣. لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  61. ↑ Abdulrahman، Frman (٢٣ی شوباتی ٢٠١٢). «Never-ending mystery: what really happened to Kurdish civil war missing». niqash. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  62. 1 2 McDermid، Charles (٢٠ی شوباتی ٢٠١٠). «New force emerges in Kirkuk». Asia Times Online. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٠. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  63. ↑ Profile: Who are the Peshmerga? BBC News. Retrieved 19 December 2014.
  64. ↑ Chivers، C. J. (٢٤ی ئازاری ٢٠٠٣). «A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq». The New York Times. لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  65. ↑ «Claims in Conflict: Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq: V. The 2003 Iraq War and its Aftermath». www.hrw.org. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  66. ↑ Rai، Manish (٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤). «Kurdish Peshmerga Can Be a Game-changer in Iraq And Syria». Khaama Press. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  67. ↑ «Operation Red Dawn's eight-month hunt». The Sydney Morning Herald. ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٣. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  68. 1 2 3 Khorsheed، Hussein M. (٢٠٢٠). THE ROLE OF SUBNATIONAL FORCES IN COMBATING TERRORISM DURING CIVIL WAR: THE CASE OF PESHMERGA OF KURDISTAN REGION-IRAQ AGAINST ISIS (2014–2017). Naval Postgraduate School Monterey, California. لاپەڕە ٣٥–٣٦.
  69. ↑ «Barzani says he refused request by Bremer to disband Peshmerga in 2003». The Insight International (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٣ی ئەیلوولی ٢٠١٧. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  70. ↑ Ambinder، Marc (٢٩ی نیسانی ٢٠١٣). «How the CIA really caught Bin Laden's trail». The Week. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  71. ↑ Roston، Arom (٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٤). «Cloak and Drone: The Strange Saga of an Al Qaeda Triple Agent». Vocativ. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  72. ↑ Valentine, Peshmerga: Those who Face Death, 2018, chapter five.
  73. 1 2 Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq (PDF). Global Public Policy Institute. ٢٠١٧. لاپەڕە ٣ and ٢٢.
  74. 1 2 3 4 Shamsi، Pishko. THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN’S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE (PDF).
  75. ↑ «Gorran Calls for Boycott of November 11 Iraqi Parliamentary Elections in Kurdistan Region». پەرەگراف (بە ئینگلیزی). لە ١٠ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  76. 1 2 3 4 Caggins، Myles B. (٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣). «Peshmerga Reforms: Navigating Challenges, Forging Unity – Foreign Policy Research Institute». Foreign Policy Research Institute (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  77. 1 2 Länderreport 68 Irak – Die Autonome Region Kurdistan [Country Report 68: Iraq – The Kurdistan Autonomous Region] (PDF) (بە German). Federal Office for Migration and Refugees. ١ی ئازاری ٢٠٢٤. لاپەڕە ١٦.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  78. ↑ «Kurds defeated, displaced and divided after Iraq reclaims oil-rich Kirkuk». The Guardian.
  79. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "OIR20252" نەدراوە
  80. ↑ «Peshmerga unification enters final phase, set for completion by year-end». Rudaw. ١ی تەممووزی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  81. ↑ «Peshmerga Ministry Advances Unification Process». Channel8. ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  82. ↑ «The Kurdistan Region – Representation in the United States». KRG Representation in the US. ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  83. ↑ «After the Coalition: Evaluating the Next Steps for Foreign Forces in Iraq and Syria». Newlines Institute. ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  84. ↑ «US-led coalition support for Peshmerga to continue». Rudaw. ١٠ی ئابی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  85. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Helfont، Samuel (١ی ئازاری ٢٠١٧). «Getting Peshmerga Reform Right: Helping the Iraqi Kurds to Help Themselves in Post-ISIS Iraq». Foreign Policy Research Institute. ١٦: ١٣.
  86. ↑ «Kaka Hama, head of Kurdish Socialist Party joins Mosul battle plan with force». تۆڕی میدیایی ڕووداو. ١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  87. ↑ Kurdish Islamists in Iraq from the Muslim Brotherhood to the So-Called Islamic State: Continuity or Departure?, Mohammed Shareef, 2015, pp. 25, ISBN 9786038032657
  88. ↑ Andrew Cottey؛ Aziz Sardar (٢٠٢١). The Iraqi Kurdish Peshmerga: military reform and nation-building in a divided polity. Defence Studies. لاپەڕە ٢٢٩.
  89. ↑ «Over 150,000 enlisted as Peshmerga troops in Kurdistan Region, official data shows». Rudaw. ٣ی نیسانی ٢٠١٧. لە ١٣ی ئابی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  90. ↑ Hawramy، Fazel (١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Kurdish Peshmerga divisions hamper war effort». Al-monitor. لە ١٢ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  91. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "CMEC2" نەدراوە
  92. ↑ S. R. Valentine, Peshmerga: Those Who Face Death, KDP, 2018, chapter 9.
  93. ↑ «Lebanonwire.com – Kurdish Peshmerga Forces Have Room to Grow». lebanonwire.com. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە.
  94. ↑ Fliervoet، Feike (٢٠١٨). Fighting for Kurdistan?: Assessing the nature and functions of the Peshmerga in Iraq (PDF). Clingendael Institute. لاپەڕە ١٤.
  95. ↑ Fliervoet، Feike (١ی ئازاری ٢٠١٨). «The evolution of the Peshmerga». Clingendael Institute. لە ١٧ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  96. ↑ Borsari، Federico (١٧ی تەممووزی ٢٠١٩). «Institutionalisation of the Peshmerga: tipping the balance of Iraq's stability». Middle East Research Institute. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  97. 1 2 «Peshmerga unit joining Ministry of Peshmerga receives ammunition». Kurdistan24. ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٢. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  98. ↑ Aziz، Sardar؛ Cottey، Andrew (١٥ی شوباتی ٢٠٢١). «The Iraqi Kurdish Peshmerga: military reform and nation-building in a divided polity». Defence Studies. ٢١ (2): ٢٢٦–٢٤١. doi:١٠.١٠٨٠/١٤٧٠٢٤٣٦.٢٠٢١.١٨٨٨٦٤٤. hdl:١٠٤٦٨/١١٥٧٩. ISSN ١٤٧٠-٢٤٣٦.
  99. 1 2 3 Palani، Kamaran (١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٢). «Peshmerga Reform: High Stakes for the Future of Iraqi Kurdistan». ISPI (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  100. ↑ «Peshmerga Unification Nears, Digital Salaries Soon Fully Implemented». Basnews. ١٩ی ئابی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  101. ↑ «Coalition Advisors Look Ahead with Peshmerga 1st Support Forces Command». DVIDS. ١٣ی شوباتی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  102. 1 2 «U.S. Voices Frustration Over Stalled Peshmerga Reform». Peregraf. ١ی ئابی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  103. ↑ «KDP, PUK to unify Peshmerga forces in March in major bid to build national army». The New Region (بە ئینگلیزی). ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  104. ↑ Qadi، Ahora (٢١ی ئایاری ٢٠٢٥). «Peshmerga Minister: U.S. Support for Peshmerga Will Continue as Trust Deepens». Peshmerga Minister: U.S. Support for Peshmerga Will Continue as Trust Deepens (بە ئینگلیزی). لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  105. 1 2 3 Howard، Michael (٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢). «Revenge spurs women's army». The Guardian. لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  106. ↑ Coles، Isabel (٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «Iraqi Kurds, Yazidis fight Islamic State for strategic town of Sinjar». Reuters. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  107. ↑ «Mosul Christians form army under Peshmerga direction». Rudaw. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  108. ↑ «PMF militants forcibly shave Kaka'i peshmerga member's moustache». The New Arab. ٢٥ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئابی ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  109. 1 2 «Peshmerga all-Shabak battalion ready to fight ISIS». Rudaw. ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  110. ↑ «Kurdistan Forms New Unified Infantry Divisions of Peshmerga Forces, including Minorities». Kurdistan Chronicle. ٤ی نیسانی ٢٠٢٣. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  111. ↑ «Peshmerga Ministry to create brigade for Kirkuk Arabs, Turkmen». Kurdistan24. ٦ی ئابی ٢٠١٦. لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  112. 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ":2" نەدراوە
  113. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Who's Who: Quick Facts About Local and Sub-State Forces». Global Public Policy Institute (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٦ی ئابی ٢٠١٧. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  114. ↑ «Peshmerga carried out 7,516 operations against ISIS: Inspector General Report». Kurdistan24. ٤ی ئایاری ٢٠٢٢. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  115. ↑ «2.3. Kurdistan Regional Government (KRG) authorities | European Union Agency for Asylum». European Union Agency For Asylum (بە ئینگلیزی). ١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  116. ↑ «New selection procedure ready for Peshmerga unification: Dutch Military Advisor». Kurdistan24. ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢. لە ٢١ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  117. 1 2 «Peshmerga carried out 7,516 operations against ISIS: Inspector General Report». Kurdistan24 (بە ئینگلیزی). ٤ی ئایاری ٢٠٢٢. لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  118. 1 2 «Peshmerga Ministry reforms launched to reunify PUK, KDP forces». لە ٣١ی تەممووزی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  119. ↑ Dortkardes، İhsan (٢٠ی تەممووزی ٢٠٠٧). «Barzani: Düzenli ordu yakında». Milliyet (بە کوردی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  120. ↑ «Peshmerga commander Mansour Barzani visits mother who lost 3 sons in ISIS attack». Kurdistan24 (بە ئینگلیزی). ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  121. ↑ «Mansour Barzani, the second son of Masoud Barzani and commander of the KDP's Barzan and Gulan special forces, has met with Turkey's Defense Minister in Ankara». X (formerly Twitter). ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  122. ↑ «Kurdish president's son and grandson fight IS on front line, say 'ready to die'». Reuters Archive Licensing (بە ئینگلیزی). ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  123. ↑ «What is Kurdistan CT?». CTD via Facebook. ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٠. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  124. ↑ Irak: Peschmerga in der KRG Region [Iraq: Peshmerga in the KRG region] (PDF) (بە ئەڵمانی). Schweizerische Flüchtlingshilfe. ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لاپەڕە ٧.
  125. ↑ Evolution of US foreign policy in the Middle East (PDF). NSI. ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لاپەڕە ١٩. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  126. ↑ «"There's not even 1% chance that Kurdistan will have a national army," senior commanders». Kirkuknow (بە ئینگلیزی). ٢٢ی تەممووزی ٢٠٢٣. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  127. ↑ «Sirwan Barzani: ISIS is the enemy of the world, not just Peshmerga». Rudaw. ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧. لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  128. ↑ Bakr، Mera Jasm (٢٠٢١). The War at Home: The Need for Internal Security Sector Reform in Iraqi Kurdistan (PDF). Washington, DC: Middle East Institute.
  129. 1 2 «As the non-binding, U.S.-led initiative to unify Peshmerga forces enters its final year, PUK is quietly expanding its military strength with several new brigades, seemingly aiming to narrow the gap with KDP's forces». @KurdistanWatch. ١٤ی شوباتی ٢٠٢٥. لە ١٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  130. ↑ «kurdistanskyscrapers.com». kurdistanskyscrapers.com. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  131. ↑ «Kosrat defends Kirkuk». لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  132. ↑ «PUK President Highlights Importance of Cooperation Between Security Forces». PUK Media. ١٣ی ئابی ٢٠٢٥. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  133. ↑ «Kurdistan Commando Forces refute claims that their commander was martyred amid anti-IS operation». Esta Media Network (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  134. ↑ McCardle، Guy D. (١ی ئازاری ٢٠٢٤). «SOFREP Pic of the Day: Kurdish Peshmerga Golden Force». SOFREP (بە ئینگلیزی). لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  135. ↑ Aziz، Halsho (١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١). «Golden Force ready to respond to incidents in Kirkuk: commander». Esta Media Network (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  136. 1 2 Chapman، Dennis P. (٢٠٠٩). SECURITY FORCES OF THE KURDISTAN REGIONALGOVERNMENT (PDF). United States Army War College. لاپەڕە ١٣٠, ١٣٧, ١٣٨.
  137. ↑ Baxtiyar Goran (٩ی ئازاری ٢٠١٧). «Haider Shesho: Ezidkhan Units take orders from President Barzani, Peshmerga Ministry». Kurdistan24.
  138. ↑ Editorial Staff (١٨ی نیسانی ٢٠١٧). «Haider Shesho resigns from PUK, to form new Yazidi Democratic Party». Kurd Net – Ekurd.net Daily News (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  139. ↑ Alda، Benjamen (٢٠٢٤). A Century of Changing Perceptions of “Christian Militias” in Iraq (PDF). The Middle East Journal. لاپەڕە ٤٠٣–٤٠٤.
  140. 1 2 «Iraq's Christian paramilitaries split in IS fight – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East». Al-Monitor (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  141. ↑ «Confidence- and Security-Building Measures in the Nineveh Plains». The Washington Institute.
  142. 1 2 «Confidence- and Security-Building Measures in the Nineveh Plains | The Washington Institute». www.washingtoninstitute.org (بە ئینگلیزی). ١٤ی تەممووزی ٢٠١٧. لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  143. ↑ «Battle-tested Kakai battalion begs to retake villages». Rûdaw. لە ١٧ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  144. ↑ «Iraq's Kakai minority joins fight against Islamic State». Al-Monitor. لە ٦ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  145. 1 2 «Iraq Christian Brigade To Battle ISIS: Anti-Islamic State 'Tiger Guards' Will Support Kurdish Fighters». International Business Times. ١٣ی ئازاری ٢٠١٥. لە ٣ی ئابی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە. Retrieved 3 June 2016.
  146. ↑ «Iraq's first Christian brigade to battle ISIS». Al Arabiya. ١٣ی ئازاری ٢٠١٥. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦ ھێنراوە. Retrieved 3 June 2016.
  147. ↑ «How are non-Pêshmerga armed special forces used?». mezopotamyaajansi.net. ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٢. لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  148. ↑ «Ministry of Peshmerga and DMI officially launch Peshmerga Media Cell». Kurdistan Regional Government (بە ئینگلیزی). ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  149. ↑ «Peshmerga learn the power of Social Media». CENTCOM.mil. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  150. ↑ Cordesman، Anthony H.؛ Mausner، Adam (٢٠٠٩). Withdrawal from Iraq. ژپنک ٩٧٨٠٨٩٢٠٦٥٥٣٠. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  151. ↑ Cordesman، Anthony H.؛ Mausner، Adam؛ Derby، Elena (٢٠١٠). Iraq and the United States. ژپنک ٩٧٨٠٨٩٢٠٦٥٩٥٠. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  152. ↑ «Peshmerga, Iraqi Army form committees to start joint ops in disputed areas». Rudaw.
  153. ↑ «1,000 Kurdish soldiers desert from Iraqi army». Hurriyet Daily News. ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٣. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  154. ↑ «Iraq's army and Kurds will join forces to retake Mosul». PRI.
  155. ↑ «Iraqi Kurdistan Regional Guard Forces (peshmerga)». GlobalSecurity.org. ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  156. ↑ «President Nechirvan Barzani promotes ranks of Peshmerga Ministry officers». Gulan Media (بە ئینگلیزی). ٨ی شوباتی ٢٠٢٤. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  157. ↑ «Iraqi Defense Ministry Asks KRG To Return Saddam-Era Weapons». Al-Monitor. ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠١٣. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  158. ↑ Hugh Naylor (١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤). «As ISIL retreats, Iraqi Kurds gain new ammunition». The National. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  159. ↑ Richard Spencer, The Telegraph (٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤). «Kurdish forces captured an ISIS base after a two-day siege – but the ISIS fighters inside somehow slipped away». National Post. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  160. ↑ Hollie McKay. «Iraq's Peshmerga desperate for US arms in fight against ISIS». Fox News. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  161. ↑ «Arms for Kurdish Peshmerga to affect military balance». Deutsche Welle. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  162. ↑ Nicholas Watt (١٤ی ئابی ٢٠١٤). «UK prepares to supply arms directly to Kurdish forces fighting Isis». The Guardian. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  163. ↑ «Seven western states join US to arm Iraqi Kurdistan: Pentagon». ekurd.net. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئابی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  164. ↑ «Iraq's Kurds appeal for new U.S. arms to combat Islamic State». Washington Post. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  165. ↑ «Iraqi Kurds say West not providing enough arms to defeat Islamic State». Reuters. ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  166. ↑ Frantzman، Seth J. (٢٧ی تەممووزی ٢٠١٦). «Exclusive: Inside Kurdistan's Anti-ISIS Training Camps». The National Interest (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  167. ↑ «Coalition helps Peshmerga muscle up on urban warfare». Rudaw. ١٦ی نیسانی ٢٠١٥. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  168. ↑ «Peshmerga forces receive combat vehicle and helicopter assault training». Kurdistan24. ١٠ی ئازاری ٢٠٢٢. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  169. ↑ «The Kurdistan Region – Representation in the United States». KRG Representation in the US. نیسانی ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  170. ↑ «After the Coalition: Evaluating the Next Steps». Newlines Institute. ١٨ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  171. ↑ «The Peshmerga of Iraq». Aljazeera.com. ١ی ئازاری ٢٠٠٨. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  172. ↑ «KRG and the 'godfathers': 2006 secret US cable on Wikileaks». The Kurdistan Tribune. ٨ی ئایاری ٢٠١٤. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  173. ↑ Devigne، Jacqueline (٢٠١١). «"Iraqoncilable" Differences? The Political Nature of the Peshmerga» (PDF). NIMEP Insights. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  174. ↑ «PUK official warns Peshmerga will not take orders from anyone else: Iraqi Kurdistan». لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  175. ↑ «Marked With An "X" | Iraqi Kurdish Forces' Destruction of Villages, Homes in Conflict with ISIS» (بە ئینگلیزی). Human Rights Watch. ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  176. ↑ Plan of Attack, Bob Woodward, Simon and Schuster, 2004.
  177. 1 2 3 «Meet the Kurdish women fighting the Islamic State». Telegraph. ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
  178. ↑ Vindheim، Jan Bojer (٢٠١٦). Kurdistan stiger fram. Kolofon Forlag. لاپەڕە ٧١. ژپنک ٩٧٨-٨٢-٣٠٠-١٤٩٤-٣.

خوێندنەوەی زیاتر

[دەستکاری]

Simon Ross Valentine, Peshmerga: Those Who Face Death: The Kurdish Army, its History, Development, and the Fight against ISIS, Kindle Direct Publishing, 2018, 300pp. داڕێژە:ISBN? Chapman, Dennis P., Lieutenant Colonel USA, Security Forces of the Kurdistan Regional Government, Mohammed Najat, Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2011. ISSN 0026-3141 Reviewed by Michael M. Gunter in Middle East Affairs, Vol. 65, No. 3, Summer 2011.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]

ماڵپەڕی فەرمیی وەزارەت لە ماڵپەڕی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان July 10, 2020 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە پێشمەرگە تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پێشمەرگە&oldid=1660995»
پێشمەرگە
بابەت دابنێ
Morty Proxy This is a proxified and sanitized view of the page, visit original site.