بوخارێست
پۆتانەکان: 44°25′57″N 26°06′14″E / 44.43250°N 26.10389°E
بوخارێست | |
|---|---|
شار | |
| București | |
 ئاڵا  دروشمی خانەدانی | |
| وڵات |  ڕۆمانیا |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٩) | |
| • سەرجەم | ١٩٤٤٣٦٧ |
| وێبگە | www.pmb.ro |
بوخارێست پایتەختی وڵاتی ڕۆمانیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٩٤٤,٣٦٧ کەس بووە.
مێژوو
[دەستکاری]مێژووی بوخارست لە نیشتەجێبوونە سەرەتایییەکانی سەردەمی کۆنەوە تا جێگیربوونی وەک پایتەختی نیشتمانیی ڕۆمانیا لە کۆتاییی سەدەی ١٩یەمدا، قۆناغەکانی گەشەکردن و دابەزینی یەک لە دوای یەک بەخۆوە بینیوە. بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٤٥٩دا وەک «قەڵای بوخارست» ئاماژەی پێکرا، و بوو بە شوێنی نیشتەجێبوونی فەرمانڕەوای ڤالاکیا، ڤۆیڤۆد ڤلاد تێپێش.[١]:23
کۆشکی کۆنی میرنشین (کۆرتیا ڤێکی) لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەمدا لە لایەن میرچیا چیۆبانولەوە دروست کرا. لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوایانی دواتردا، بوخارست وەک شوێنی نیشتەجێبوونی ھاوینەی کۆشکی شاھانە دیاری کرا. لە ساڵانی دواتردا، ڕکابەریی لەگەڵ تارگۆڤیشتە کرد لەسەر پێگەی پایتەخت، ئەمەش دوای زیادبوونی گرنگیی باشووری مونتینیا کە بەھۆی داواکارییەکانی دەسەڵاتی باڵادەست – واتا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی – ھاتە ئاراوە.
لە کۆتاییدا بوخارست دوای ساڵی ١٦٩٨ بوو بە شوێنی ھەمیشەییی کۆشکی ڤالاکیا، بە دەستپێکردنی سەردەمی فەرمانڕواییی کۆنستانتین برانکۆڤیانۆ. شارەکە بەشێکی بەھۆی کارەساتە سروشتییەکانەوە وێران بوو و لە ماوەی ٢٠٠ ساڵی دواتردا چەندین جار سەرلەنوێ دروست کرایەوە.
عوسمانییەکان کارگێڕە کریستیانە یۆنانییەکانیان (فانارییەکان) بۆ بەڕێوەبردنی شارەکە (بە Ottoman Turkish: بكرش, romanized: Bukreş[٢]) لە سەدەی ١٨ەمەوە دەستنیشان کرد. ڕاپەڕینی ١٨٢١ی ڤالاکیا کە لە لایەن تۆدۆر ڤلادیمیرێسکۆوە دەستی پێ کرد، بووە ھۆی کۆتاییھێنان بە دەسەڵاتی فانارییەکان لە بوخارست.[٣]
لە ساڵانی ١٨١٣–١٨١٤دا شارەکە تووشی تاعونی کاراجیا بوو. شارەکە لە دەسەڵاتی عوسمانی دەرھێنرا و لە چەندین قۆناغدا لە لایەن پاشایەتیی ھابسبۆرگ (لە ساڵانی ١٧١٦، ١٧٣٧، ١٧٨٩) و ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا (سێ جار لە نێوان ساڵانی ١٧٦٨ و ١٨٠٦دا) داگیر کرا. لە نێوان ساڵی ١٨٢٨ و جەنگی کریمەدا لە ژێر کارگێڕیی ڕووسیادا بوو، لەگەڵ قۆناغێکی ناوبڕ لە کاتی شۆڕشی ١٨٤٨ی ڤالاکیا کە ناوەندەکەی لە بوخارست بوو. دواتر، دوای کشانەوەی ڕووسیا، سەربازگەیەکی نەمساوی دەستی بەسەردا گرت (و تا ئازاری ١٨٥٧ لە شارەکەدا مایەوە). لە ٢٣ی ئازاری ١٨٤٧دا، ئاگرکەوتنەوەیەک نزیکەی ٢٠٠٠ باڵاخانەی سووتاند، و یەک لەسەر سێی شارەکەی وێران کرد.
لە ساڵی ١٨٦٢دا، دوای ئەوەی ڤالاکیا و مۆڵدۆڤا یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی میرنشینی ڕۆمانیا، بوخارست بوو بە پایتەختی نەتەوە نوێیەکە. لە ساڵی ١٨٨١دا، بوو بە ناوەندی ڕامیاریی شانشینی ڕۆمانیای نوێی ڕاگەیەندراو لە ژێر دەسەڵاتی پاشا کارۆلی یەکەم. لە نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەمدا، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، و قۆناغێکی نوێی گەشەپێدانی شارنشینی دەستی پێ کرد. لەم ماوەیەدا، ڕووناککردنەوە بە غاز، ترامەکان بە ئەسپ کێشراو و کارەباکردنی سنووردار ناسێندران.[٤] ڕووباری دامبۆڤیتسا لە ساڵی ١٨٨٣دا بە بەرفراوانی کەناڵیزە کرا، بەمەش کۆتایی بە لافاوە بەردەوامەکانی پێشوو ھێنا وەک لافاوەکەی ١٨٦٥ی بوخارست.[٥] قەڵاکانی بوخارست دروست کران. تەلارسازیی ناوازە و کولتووری بەرزی فرەنەتەوەییی ئەم قۆناغە، ناسناوی «پاریسی ڕۆژھەڵات» (پاریسول ئێستولوی) بە بوخارست بەخشی، بەو پێیەی کالیا ڤیکتۆریای وەک شانزێلیزەی خۆی بوو.
لە نێوان ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩١٦ و تشرینی دووەمی ١٩١٨دا، شارەکە لە ئەنجامی شەڕی بوخارست لە لایەن ھێزەکانی ئەڵمانیاوە داگیر کرا، و پایتەختی فەرمی بە شێوەیەکی کاتی گوازرایەوە بۆ یاشی (کە بە جاسی ناسراوە) لە ناوچەی مۆڵدۆڤا. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، بوخارست بوو بە پایتەختی ڕۆمانیای گەورە. لە ساڵانی نێوان جەنگەکاندا، گەشەکردنی شارنشینیی بوخارست بەردەوام بوو، بە جۆرێک ساڵانە بە تێکڕا ٣٠٠٠٠ دانیشتووی نوێی بۆ زیاد دەبوو. ھەروەھا ھەندێک لە نیشانە دیارەکانی شارەکە لەم ماوەیەدا دروست کران، لەوانەش کەوانی سەرکەوتن و تەلاری تەلەفۆنەکان.[٦] بەڵام داڕمانی گەورە لە ڕۆمانیا کاریگەریی قورسی لەسەر ھاووڵاتیانی بوخارست دروست کرد، کە بە مانگرتنی گریفیتسای ١٩٣٣ گەیشتە لووتکە.[٧]
لە کانوونی دووەمی ١٩٤١دا، شارەکە شانۆی ڕاپەڕینی لێژیۆنێرەکان و کۆمەڵکوژیی بوخارست بوو. وەک پایتەختی وڵاتێکی تەوەر و خاڵێکی سەرەکیی ترانزیت بۆ سەربازانی تەوەر لە ڕێگەیان بەرەو بەرەی ڕۆژھەڵات، بوخارست لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بەھۆی بۆردومانەکانی ھاوپەیمانانەوە زیانی قورسی بەرکەوت. لە ٢٣ی ئابی ١٩٤٤دا، بوخارست شوێنی کودەتا شاھانەیەکە بوو کە ڕۆمانیای ھێنایە ناو بەرەی ھاوپەیمانانەوە. شارەکە ماوەیەکی کورت لە بۆردومانی فڕۆکە جەنگییەکانی نازییەکانی لوفتڤافەی بەخۆوە بینی، لەگەڵ ھەوڵێکی شکستخواردووی سەربازانی ئەڵمانیا بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی شارەکە.
دوای دامەزراندنی کۆمۆنیزم لە ڕۆمانیا، شارەکە بەردەوام بوو لە گەشەکردن. ناوچەی نوێ دروست کران، کە زۆربەیان لە کۆمەڵە تەلارە بەرزەکان پێکھاتبوون. لە ماوەی سەرکردایەتیی نیکۆلای چاوشێسکۆدا (١٩٦٥–١٩٨٩)، بەشێک لە شارە مێژووییەکە وێران کرا و بە گەشەپێدانێک بە شێوازی «ریالیزمی سۆسیالیستی» گۆڕدرا: (١) ناوەندی مەدەنی و (٢) کۆشکی پەرلەمان، کە بەو ھۆیەوە تەواوی گەڕەکێکی مێژوویی خاپوور کرا بۆ ئەوەی شوێن بۆ پلانە گەورەکانی چاوشێسکۆ بکرێتەوە. لە ٤ی ئازاری ١٩٧٧دا، بوومەلەرزەیەک کە چەقەکەی لە ڤرانچیا بوو لە دووریی نزیکەی ١٣٥ km (٨٣٫٨٩ mi)، ژیانی ١٥٠٠ کەسی گرت و زیانی زیاتری بە ناوەندی مێژوویی گەیاند.
شۆڕشی ڕۆمانیا لە ساڵی ١٩٨٩دا بە ناڕەزایەتییە گەورەکانی دژ بە چاوشێسکۆ لە تیمیشوارا لە کانوونی یەکەمی ١٩٨٩دا دەستی پێ کرد و لە بوخارست بەردەوام بوو، کە بووە ھۆی ڕووخانی ڕژێمی کۆمۆنیست. بەھۆی ناڕەزایی لە سەرکردایەتیی پاش شۆڕشی بەرەی ڕزگاریی نیشتمانی، ھەندێک لە یەکێتییەکانی خوێندکاران و گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆن لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٠دا خۆپیشاندانی دژ بە کۆمۆنیستیان ڕێکخست، کە بووە ھۆی گۆڕانکاریی ڕامیاری.
لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە، شارەکە بە بەردەوامی نوێ کراوەتەوە. گەشەپێدانی نیشتەجێبوون و بازرگانی بەردەوامە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی باکوور؛ ناوەندی مێژوویی کۆنی بوخارست لە ناوەڕاستی ساڵانی ٢٠٠٠ەکانەوە نۆژەن کراوەتەوە.[٨]
لە ساڵی ٢٠١٥دا، ٦٤ کەس لە ئاگری یانەی شەوانەی کۆلێکتیڤدا گیانیان لەدەست دا. دواتر پایتەختی ڕۆمانیا شاھیدی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٧–٢٠١٩ی ڕۆمانیا بوو دژ بە چاکسازییە دادوەرییەکان،[٩] کە لە خۆپیشاندانی ساڵی ٢٠١٨دا بە برینداربوونی ٤٥٠ کەس کۆتایی ھات.[١٠]
کەشوھەوا
[دەستکاری]بوخارست خاوەنی کەشوھەوای کیشوەریی شێدارە (Dfa)، کە ھاوینەکانی گەرم و شێدارن و زستانەکانی سارد و بەفراوین. بەھۆی ھەڵکەوتنی لەسەر دەشتی ڕۆمانیا، زستانەکانی شارەکە دەکرێت باوبۆرانیان تێدا بێت، ھەرچەندە ھەندێک لە باکان بەھۆی شارنشینییەوە کەم دەبنەوە. پلەکانی گەرمیی زستان زۆرجار بۆ خوار ٠ °C (٣٢ °ف) دادەبەزن، تەنانەت ھەندێک جار بۆ −١٠ °C (١٤ °ف). لە کاتێکدا کەشوھەوای شارەکە بەم شێوازە باوانە تایبەتمەندە، پێشبینییە خێراکانی کەشوھەوای حەوت ڕۆژە [١١] بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە لایەن خزمەتگوزارییە مەتۆرۆلۆژییە ھەرێمییەکانەوە دەردەچن.[١٢] لە ھاویندا، تێکڕای بەرزیی پلەی گەرمی ٢٩٫٨ °C (٨٥٫٦ °ف)ە (تێکڕای مانگەکانی تەممووز و ئاب). پلەکانی گەرمی بە شێوەیەکی بەردەوام لە ناوەڕاستی ھاویندا لە ناوەندی شارەکەدا دەگەنە ٣٥ بۆ ٤٠ °C (٩٥ بۆ ١٠٤ °ف). ھەرچەندە تێکڕای دابارین لە ھاویندا مامناوەندە، بەڵام جاروبار زریانی توند ڕوودەدەن. لە ماوەی بەھار و پاییزدا، پلەکانی گەرمیی ڕۆژ لە نێوان ١٧ و٢٢ °C (٦٣ و٧٢ °ف) دەگۆڕێن، و دابارین لە وەرزی بەھاردا زیاترە لە ھاوین، بە ھەبوونی بارانی بەردەوامتر بەڵام نەرمتر.[١٣][١٤]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «بوخارست بانیاسا (مامناوەندەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠، ژمارە پێوانەیییەکانی ١٩٢٩–ئێستا)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٢٣٫٦ (٧٤) |
٢٦٫٥ (٨٠) |
٣٢٫٨ (٩١) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٣٦٫٧ (٩٨) |
٣٩٫٨ (١٠٤) |
٤٥٫٤ (١١٤) |
٤٣٫٧ (١١١) |
٣٩٫٩ (١٠٤) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
٢٩٫٤ (٨٥) |
٢٠٫٨ (٦٩) |
٤٥٫٤ (١١٤) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٣٫٠ (٣٧) |
٦٫٣ (٤٣) |
١٢٫٣ (٥٤) |
١٨٫٥ (٦٥) |
٢٤٫١ (٧٥) |
٢٨٫١ (٨٣) |
٣٠٫٤ (٨٧) |
٣٠٫٦ (٨٧) |
٢٥٫٠ (٧٧) |
١٨٫٠ (٦٤) |
١٠٫٥ (٥١) |
٤٫٢ (٤٠) |
١٧٫٦ (٦٤) |
| نێونجی ڕۆژانە | −١٫٥ (٢٩) |
٠٫٦ (٣٣) |
٥٫٦ (٤٢) |
١١٫٤ (٥٣) |
١٦٫٨ (٦٢) |
٢١٫١ (٧٠) |
٢٣٫٠ (٧٣) |
٢٢٫٤ (٧٢) |
١٦٫٨ (٦٢) |
١٠٫٧ (٥١) |
٥٫٣ (٤٢) |
٠٫٠ (٣٢) |
١١٫٠ (٥٢) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٥٫٠ (٢٣) |
−٣٫٥ (٢٦) |
٠٫٣ (٣٣) |
٤٫٩ (٤١) |
٩٫٧ (٤٩) |
١٣٫٩ (٥٧) |
١٥٫٦ (٦٠) |
١٥٫٢ (٥٩) |
١٠٫٧ (٥١) |
٥٫٧ (٤٢) |
١٫٤ (٣٥) |
−٣٫٣ (٢٦) |
٥٫٥ (٤٢) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٣٢٫٢ (−٢٦) |
−٢٩٫٠ (−٢٠) |
−٢١٫٧ (−٧) |
−٩٫٥ (١٥) |
−٥٫٠ (٢٣) |
٤٫٥ (٤٠) |
٧٫٤ (٤٥) |
٥٫٢ (٤١) |
−٣٫١ (٢٦) |
−٨٫٠ (١٨) |
−١٩٫٤ (−٣) |
−٢٥٫٦ (−١٤) |
−٣٢٫٢ (−٢٦) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٤٠٫١ (١٫٥٨) |
٣٣٫٠ (١٫٣) |
٤٢٫٤ (١٫٦٧) |
٥٠٫٢ (١٫٩٨) |
٧٠٫٤ (٢٫٧٧) |
٨٢٫٧ (٣٫٢٦) |
٦٨٫٦ (٢٫٧) |
٤٨٫٩ (١٫٩٣) |
٦٠٫٥ (٢٫٣٨) |
٦٠٫٧ (٢٫٣٩) |
٤٣٫٦ (١٫٧٢) |
٤٧٫٠ (١٫٨٥) |
٦٤٨٫١ (٢٥٫٥٢) |
| نێونجی بەفر بارین سانتیمەتر | ١٣٫٧ (٥٫٤) |
١١٫٠ (٤٫٣) |
١٠٫٥ (٤٫١) |
١٫٥ (٠٫٦) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫٠ (٠) |
٠٫٠ (٠) |
٨٫٨ (٣٫٥) |
١٠٫٥ (٤٫١) |
٥٦٫٠ (٢٢) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ٦٫١ | ٥٫٤ | ٦٫٣ | ٦٫٢ | ٨٫٤ | ٨٫٣ | ٧٫١ | ٥٫٢ | ٤٫٩ | ٥٫٦ | ٥٫٤ | ٦٫٧ | ٧٥٫٦ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٨٦ | ٨٢ | ٧١ | ٦٣ | ٦٢ | ٦١ | ٥٨ | ٥٧ | ٦١ | ٧٣ | ٨٤ | ٨٧ | ٧٠٫٤ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٧٨٫٨ | ١٠٧٫١ | ١٥٦٫٧ | ١٩٥٫٣ | ٢٤٥٫٤ | ٢٥٩٫٤ | ٢٩٣٫٤ | ٢٨٣٫٠ | ٢٠٨٫٧ | ١٤٩٫٦ | ٨٤٫٨ | ٦٣٫٩ | ٢٬١٢٦٫١ |
| سەرچاوەی یەکەم: NOAA (خاڵی شەونم و بارینی بەفر ١٩٦١–١٩٩٠)[١٥][١٦] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: Administrația Națională de Meteorologie (ژمارە پێوانەیییەکان)،[١٧] Danish Meteorological Institute (شێ، ١٩٣١–١٩٦٠)[١٨] و Weather Atlas[١٩] |
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Giurescu، Constantin C. (١٩٧٦). History of Bucharest. Bucharest: The Publishing House for Sports and Tourism.
- ↑ Semseddin، Sâmî (١٨٩٨). «بكرش». Kamus'ul Alam. بەرگی ٢. Istanbul. لاپەڕە ٥٣٣.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: location missing publisher (بەستەر) - ↑ Djuvara، Neagu (٢٠١٣). Între Orient și Occident. Țările române la începutul epocii moderne (1800–1848). Humanitas. ژپنک ٩٧٨-٩٧٣-٥٠-٤٠٨٣-٣.
- ↑ Giurescu, p.154-161, 169–171
- ↑ Giurescu, p.157, 161, 163
- ↑ Giurescu, p.191-195
- ↑ «Data». geocities.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Grama، Emanuela (١ی ئەیلوولی ٢٠٢١). «The Tenants of the Old Town». Los Angeles Review of Books. لە ٢١ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Thousands of Romanians rally against ruling party's judicial overhaul». Reuters. ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ١٦ی ئابی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «Romania: Tens of thousands protest for second night running | DW | 12 August 2018». Deutsche Welle. لە ١٢ی ئابی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Live، Vremea. «Vremea in Bucuresti - Prognoza Meteo 7 Zile | Vremea Romania». Vremea Live (بە ڕۆمانی). لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ «Meteo Romania | Site-ul Administratiei Nationale de Meteorologie» (بە ڕۆمانی). لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Sfetcu، Nicolae (١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥). Bucharest Tourist Guide (Ghid turistic București): Pocket Edition (Ediția de buzunar) (بە ئینگلیزی). Nicolae Sfetcu. لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ «Bucharest, Romania Köppen Climate Classification (Weatherbase)». Weatherbase. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «București Băneasa Climate Normals 1991-2020». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «București Băneasa Climate Normals 1961–1990». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ «București Băneasa: Record mensili dal 1929» (بە ئیتالی). Administrația Națională de Meteorologie. لە ١ی نیسانی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
- ↑ Cappelen، John؛ Jensen، Jens. «RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH» (PDF). Climate Data for Selected Stations (1931–1960) (بە دانماركی). Danish Meteorological Institute. لاپەڕە ٢١٦. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast». Weather Atlas (بە ئینگلیزی). Yu Media Group. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
