Fierro
| Iste articlo ye en proceso de cambio enta la ortografía oficial de Biquipedia (la Ortografía de l'aragonés de l'Academia Aragonesa d'a Luenga). Puez aduyar a completar este proceso revisando l'articlo, fendo-ie los cambios ortograficos necesarios y sacando dimpués ista plantilla. |
| Fierro | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Información cheneral | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Nombre, simbolo, numero | Fierro, Fe, 26 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Serie quimica | Metals de transición | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Grupo, periodo, bloque | 8, 4, d | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Color | metalica | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Peso atomico | 55.845(2) g·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Configuración electronica | [Ar] 3d6 4s2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Electrons por capa | 2, 8, 14, 2 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Propiedaz fisicas | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Fase | solido | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Densidat (a t.a.) | 7.874 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Densidat en liquido en o p.f. | 6.98 g·cm−3 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Punto de fusión | 1811 K (1538 °C, 2800 °F) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Punto d'ebullición | 3134 K (2862 °C, 5182 °F) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Entalpía de fusión | 13.81 kJ·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Entalpía de vaporización | 340 kJ·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Calor especifica | (25 °C) 25.10 J·mol−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Propiedaz atomicas | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Estructura cristalina | Cubica centrata en as caras a=286.65 pm; Cubica centrata en as caras entre 1185–1667 K | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Estaus d'oxidación | 6, 5 , 4, 3, 2, 1 (Oxido anfoterico) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Electronegatividat | 1.83 (escala de Pauling) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Enerchías d'ionización (mas) |
1ª: 762.5 kJ·mol−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 2ª: 1561.9 kJ·mol−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 3ª: 2957 kJ·mol−1 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Radio atomico | 140 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Radio atomico (calc.) | 156 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Radio covalent | 125 pm | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Atra información | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Ordenación magnetica | Ferromagnetico | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1043 K | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Resistividat electrica | (20 °C) 96.1 nΩ·m | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Conductividat termal | (300 K) 80.4 W·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dilatación | (25 °C) 11.8 µm·m−1·K−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Velocidat d'o sonito | (t.a.) (electrolitico) 5120 m·s−1 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Modulo d'elasticidat | 211 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Mod. elast. transversal | 82 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Modulo de compresión | 170 GPa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Coeficient de Poisson | 0.29 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dureza Mohs | 4.0 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dureza Vickers | 608 MPa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Dureza Brinell | 490 MPa | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Numero CAS | 7439-89-6 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Isotopos mas estables | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
O fierro[1][2] (en aragonés ribagorzano ferri[1], d'o latín < FERRUM)[3] ye un elemento quimico de numero atomico 26 situato en o grupo 8 d'a tabla periodica. Se simboliza como Fe.
Historicament ha estau muit important ta la Humanidat, y un periodo d'a prehistoria recibe o suyo nombre, a Edat de Fierro que estió o perido cuan os hombres prencipioron o suyo proceso y a suya utilizacion. O tractamiento y proceso ta obtener-ne atros tipos de fierro u aliacions ye denominato siderurchia (d'o griego σίδερος, síderos, "fierro").
Aplicacions
[editar | modificar o codigo]O fierro ye o metal mes utilizato, ye muito popular por a suya dureza y o suyo baixo precio. Ye muit utilizato en a contrucción d'automobils, barcos y estructuras d'edificios. O fierro obtenito a traviés d'o tractamiento d'hematites (oxidos de fierro), en os altos furnos, tiende a tornar a o estau oxido cuan se expone a l'aire u l'augua froman-se hi una substancia de color marrón-royenca que ye conoixita como robín u ronya.[4] Ta protechir o fierro d'o robín cheneralment se aplica pintura, cimento o grasa neutra, tamién puet protechir-se aplican tractamientos y atros metals como a galvanización, l'electrolisi o metalización, as armas ye usual protechirlas con vaselina.
Ditos y mazadas
[editar | modificar o codigo]- «a o desgraciau, fierro y clau»[5]
Se veiga tamién
[editar | modificar o codigo]Referencias
[editar | modificar o codigo]- 1 2 (an) Diccionario aragonés-castellano-catalán. Estudio de Filología Aragonesa. Edacar num. 14. Zaragoza. Edicions Dichitals de l'Academia de l'Aragonés. ISSN 1988-8139. Octubre de 2024 (accesible vía web).
- ↑ (an) Silbia Garcés Lardiés,Francho Rodés Orquín:Un borguil de parolas.Bocabulario dialeutal escolar, Gubierno d'Aragón, 2006, ISBN 84-689-7358-0, p.30
- ↑ (es) José Laguna Campos: Estudio léxico de un inventario oscense de 1565, Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, ISSN-e 2603-7688, Vol. 46-47, 1991, p. 25-58
- ↑ Francho Nagore Laín: El aragonés de la comarca del Alto Gállego (Alto Galligo), que fa part d'o libro Comarca del Alto Gállego, Colección Territorio, 3. Gobierno de Aragón, 2003. pp181-198
- ↑ (an) Fernando Sánchez Pitarch, Guillermo Tomás Faci: Replega de tradizión oral agüerana, Luenga & Fablas 10, Consello d'a Fabla Aragonesa, 2006, ISSN 1137-8328, pp. 33-61.
Vinclos externos
[editar | modificar o codigo]
Se veigan as imáchens de Commons sobre Fierro.- (en) O Fierro en WebElements.com.